از «ناپاک» خواندن سکانسهای «یَل» تا اعتراض هنرمندان؛ وقتی صداوسیما به جای جذب مخاطب، آثار دیگران را تخریب میکند
به گزارش پلاتو هنر، حاشیههای توقیف سریال «یَل» و گزارش برنامه خبری «۲۰:۳۰» درباره سکانسهای این مجموعه، بار دیگر اختلاف میان تلویزیون و شبکه نمایش خانگی را به صدر بحثهای فرهنگی کشانده است؛ اختلافی که این بار تنها به موضوع ممیزی و محدودیتهای تولید آثار نمایشی ختم نمیشود، بلکه ادبیات بهکاررفته در مواجهه با آثار هنری نیز به موضوع اعتراض تبدیل شده است.
ماجرا از جایی جدیتر شد که در گزارش تلویزیونی، سکانسهایی از سریال «یَل» با واژه «ناپاک» توصیف شد؛ تعبیری که واکنشهایی را در میان هنرمندان و فعالان عرصه فرهنگ و هنر به دنبال داشت. موضوع اصلی منتقدان این است که رسانه ملی، حتی در صورت داشتن نقد یا اعتراض به محتوای یک اثر، باید از ادبیاتی حرفهای و متناسب با شأن هنر و هنرمندان استفاده کند. نقد یک سریال با برچسبزنی به آن تفاوت دارد و صداوسیما نمیتواند به بهانه نظارت فرهنگی، از واژههایی استفاده کند که به جای نقد محتوایی، به تخریب و تحقیر یک اثر هنری منجر میشود.
واکنش هنرمندان؛ اعتراض به ادبیات صداوسیما
یکی از واکنشهای قابل توجه به این اتفاق، موضعگیری محمد علیزاده بود. این خواننده با انتشار واکنشی کنایهآمیز، به استفاده از واژه «ناپاک» برای توصیف آثار شبکه نمایش خانگی اعتراض کرد. واکنشی که فراتر از یک اختلاف بر سر محتوای یک سریال، پرسشی جدی را مطرح میکند: آیا رسانهای که خود را مرجع فرهنگی جامعه میداند، نباید در انتخاب واژهها و نحوه مواجهه با هنرمندان مسئولانهتر عمل کند؟

آیدا پناهنده: دیگر سریال نمیسازم
از سوی دیگر، اظهارات آیدا پناهنده درباره ممیزیهای ساترا و برخورد برخی مدیران صداوسیما با هنرمندان نیز به این بحث ابعاد گستردهتری داده است.
آیدا پناهنده در واکنش به محدودیتها و ممیزیهای اعمالشده بر آثار شبکه نمایش خانگی، از دلزدگی خود نسبت به ادامه فعالیت در حوزه سریالسازی سخن گفته است.
این کارگردان با انتقاد از برخوردهای سلیقهای و حساسیتهای بیش از اندازه ساترا، معتقد است چنین رویکردی نهتنها به کیفیت آثار نمایشی کمکی نمیکند، بلکه خلاقیت فیلمسازان را نیز تحت تأثیر قرار میدهد. پناهنده با اشاره به ممیزیهای سریال «سرخ و سیاه» و تغییراتی که در روند نظارت بر آن اعمال شده، از فرسودگی ناشی از این شرایط گفته و اعلام کرده است که دیگر تمایلی به ساخت سریال ندارد.
او همچنین بر این باور است که مخاطبان امروز به قصههای تازه و روایتهایی نیاز دارند که بتوانند با آنها ارتباط برقرار کنند؛ نه آثاری که زیر فشار محدودیتها و ملاحظات سلیقهای، بخش مهمی از هویت و جذابیت خود را از دست میدهند.

این واکنشها نشان میدهد موضوع فقط حذف یا اصلاح چند سکانس نیست؛ بخشی از جامعه هنری نسبت به نوع نگاه و ادبیاتی معترض است که به جای گفتوگو با سازندگان آثار، آن ها را در جایگاه متهم قرار میدهد. هنرمند میتواند درباره انتخابهایش مورد نقد قرار بگیرد، اما نقد حرفهای با استفاده از واژههای تحقیرآمیز و داوریهای کلی تفاوت دارد.
صداوسیما؛ رسانهای که مخاطبش را از دست داده است
اما در کنار اعتراض به واژه «ناپاک»، مسئله مهمتری نیز وجود دارد: چرا صداوسیما به جای تمرکز بر جذابیت برنامههای خود و تلاش برای بازگرداندن مخاطبان، بخش قابل توجهی از توجهش را به نقد و تخریب تولیدات شبکه نمایش خانگی اختصاص میدهد؟
واقعیت این است که تلویزیون سالهاست با موضوع ریزش مخاطب مواجه است. تغییر ذائقه تماشاگران، گسترش پلتفرمهای نمایش خانگی، دسترسی به آثار متنوع و تکرار فرمولهای قدیمی در تولید برنامهها، بخشی از دلایل فاصله گرفتن مخاطبان از تلویزیون هستند. در چنین شرایطی، انتظار میرود رسانه ملی به جای مقایسه خود با رقیبان و زیر سؤال بردن تولیدات آن ها، برای ساخت برنامههایی جذابتر، قصههایی تازهتر و سرگرمیهایی متناسب با سلیقه امروز جامعه تلاش کند.
وقتی مخاطب برای تماشای یک سریال یا برنامه سرگرمی به سراغ پلتفرمهای نمایش خانگی میرود، این انتخاب را نمیتوان صرفاً با برچسبزدن به محتوای آن آثار نادیده گرفت. تلویزیون نیز برای حفظ جایگاه خود باید به این پرسش پاسخ دهد که چه چیزی در برنامههایش وجود دارد که مخاطب را به تماشای آنها ترغیب میکند؟
نمیتوان از یکسو درباره کیفیت فرهنگی آثار دیگران قضاوت کرد و از سوی دیگر، نسبت به ضعف جذابیت، تکرار برنامهها و فاصله گرفتن مخاطب از تولیدات خود بیتفاوت بود. رقابت رسانهای با تخریب رقیب شکل نمیگیرد؛ بلکه با تولید محتوای باکیفیت، خلاقانه و متناسب با نیاز مخاطب معنا پیدا میکند.

اعتراض به یک واژه یا اعتراض به یک رویکرد؟
از طرفی دیگر، «صحنه» هنوز به صحنه نمایش نرسیده، متوقف شد؛ برنامهای که قرار بود با حضور چهرههای موسیقی و اجرای فرزاد فرزین منتشر شود، حالا به دلیل شکایت ساترا از تیزر تبلیغاتیاش با دستور قضایی از انتشار بازمانده است. اتفاقی که بار دیگر بحث محدودیتهای شبکه نمایش خانگی و دشواری فعالیت تولیدکنندگان محتوای سرگرمی را مطرح میکند.
واکنش حامد جوادزاده، کارگردان برنامه «صحنه»، نیز از دیگر موضعگیریهای قابل توجه در این ماجرا بود. او در واکنش به ناپاک خواندن این برنامه نوشت: «نقد و توهین و دشمنی هم مرام داره! به زحمت دوساله این همه هنرمند نگین ناپاک!» این واکنش بهخوبی نشان میدهد که اعتراض هنرمندان تنها به تصمیمهای نظارتی محدود نیست و نوع مواجهه با گروههای تولید و زحمات عوامل یک اثر نیز اهمیت دارد.

تلویزیون مخاطب ندارد، اما برای آثار دیگران نسخه میپیچد!
در نهایت، ماجرای «یَل» و واکنشها به گزارش «۲۰:۳۰» را نمیتوان صرفاً یک جنجال خبری درباره چند سکانس دانست. این اتفاق بار دیگر شکاف میان بخشی از جامعه هنری و سیاستگذاران رسانهای را آشکار کرده است. صداوسیما حق دارد آثار نمایشی را نقد کند و درباره محتوای آنها موضع داشته باشد، اما این حق نباید به معنای استفاده از ادبیات توهینآمیز و برچسبزنی به هنرمندان باشد.
هنر را میتوان نقد کرد، درباره آن اختلافنظر داشت و حتی با محتوای یک اثر مخالف بود؛ اما نمیتوان تلاش گروهی از هنرمندان را با یک واژه زیر سؤال برد. اگر تلویزیون خواهان بازگشت مخاطبان است، شاید بهتر باشد پیش از ناپاک خواندن آثار دیگران، نگاهی جدیتر به برنامههای خودش، کیفیت تولیداتش و دلایل فاصله گرفتن مخاطبان بیندازد.
اکنون موضوع فقط یک سکانس در سریال «یَل» نیست، بلکه نوع نگاه به عاطفه خانوادگی و شیوه مواجهه با بازنمایی روابط انسانی در آثار نمایشی است.
سکانس مورد بحث، صحنه رابطه عاشقانه به معنای عشق رمانتیک نیست؛ بلکه صحنه ابراز محبت مادر و فرزند و در آغوش گرفتن یکدیگر است. بابک حمیدیان نقش پسر و سهیلا رضوی نقش مادر را بازی میکنند.
چرا یک آغوش مادرانه باید ناپاک تلقی شود؟
در سکانس جنجالی سریال «یَل»، آنچه به تصویر کشیده میشود، دیدار یک مادر و فرزند و لحظهای از ابراز دلتنگی و محبت میان آن دو است. صحنهای که در بسیاری از فرهنگها و حتی در زندگی روزمره، یکی از طبیعیترین شکلهای ابراز عاطفه خانوادگی به شمار میرود.
با این حال، همین تصویر در برنامه «۲۰:۳۰» با تعبیری چون «ناپاک» مورد اشاره قرار میگیرد؛ واژهای که خود به اندازه کافی سنگین است تا این پرسش را ایجاد کند که بر اساس چه معیاری باید محبت مادر و فرزند را در چنین دستهبندیای قرار داد؟
آیا صرف در آغوش گرفتن دو بازیگر، آن هم در نقش مادر و فرزند، میتواند دلیلی برای ناپاک خواندن یک اثر هنری باشد؟ آیا باید میان نمایش یک رابطه عاطفی خانوادگی و نمایش روابط خارج از چارچوب اخلاقی تفاوت قائل نشد؟ سینما و تلویزیون قرار است روابط انسانی را بازنمایی کنند؛ روابطی که محبت، دلتنگی، فقدان، عشق و پیوندهای خانوادگی بخش جداییناپذیر آن هاست.

وقتی صداوسیما به جای نقد، برچسب میزند!
صداوسیما اگر به محتوای یک اثر اعتراض دارد، میتواند با استدلال و معیارهای روشن آن را نقد کند؛ اما ناپاک خواندن یک سکانس مادرانه، نه نقد هنری است و نه کمکی به ارتقای فرهنگ عمومی میکند.
رسانه ملی که باید مروج فرهنگ گفتوگو و احترام به هنر باشد، چرا به جای تحلیل و نقد حرفهای، از ادبیاتی استفاده میکند که میتواند به تخریب و برچسبزنی منجر شود؟ شاید بهتر باشد صداوسیما پیش از قضاوت درباره آغوش مادر و فرزند در یک سریال، به این فکر کند که چرا بخش قابل توجهی از مخاطبان ترجیح میدهند آثار نمایش خانگی را دنبال کنند و چه اندازه در برنامههای خودش توانسته جذابیت و اعتماد مخاطب را حفظ کند.
صداوسیما با چه جایگاهی و بر اساس چه معیاری درباره محتوای شبکه نمایش خانگی اظهارنظر میکند و چرا به خود اجازه میدهد آثار این پلتفرمها را با چنین ادبیاتی قضاوت کند؟
موضوع اصلی از جایی آغاز میشود که صداوسیما همزمان دو جایگاه دارد. از یک طرف خودش تولیدکننده و عرضهکننده محصولات نمایشی است و از طرف دیگر، از طریق ساترا در جایگاه نهاد تنظیمگر و ناظر بر بخش مهمی از تولیدات شبکه نمایش خانگی قرار میگیرد.
آیا نهادی که خودش در بازار تولید و عرضه محتوا حضور دارد، باید تنها مرجع تعیین استانداردهای فعالیت رقیبانش نیز باشد؟
از سوی دیگر، مرز میان نظارت و دخالت سلیقهای همیشه روشن نیست. نظارت زمانی میتواند به ارتقای کیفیت آثار کمک کند که ضوابط آن مشخص، قابل پیشبینی و یکسان باشد؛ نه اینکه سازندگان هر اثر با برداشتهای متفاوت و معیارهای متغیر مواجه شوند.
بیشتر بخوانید:
توقیف در سینمای ایران؛ فیلمهایی که مجوز گرفتند اما پشت در اکران ماندند
کاهش مخاطبان صدا و سیما؛ از سوزاندن ستارهها تا فرار تماشاگران




