به گزارش پلاتو هنر، اسامی فیلمهای مستند راهیافته به چهلوسومین جشنواره بینالمللی فیلم کوتاه تهران به انتخاب سعید پوراسماعیلی، روناک رنجی و محسن آقالر معرفی شدند.
به همین بهانه با محمد طالبی، کارگردان فیلم کوتاه «صفر مرزی» گفتوگویی داشتهایم که در ادامه میخوانید.
آنچه در این گزارش میخوانید
Toggle«صفر مرزی»؛ روایت تلاش مادری برای یافتن پیکر فرزندش
محمد طالبی در ابتدای این گفتوگو درباره داستان مستند «صفر مرزی» اظهار کرد: این مستند درباره شهادت نخستین خبرنگار استان مرکزی در منطقه کردستان در سال ۱۳۵۷ است. پس از این اتفاق، مادر او تلاش میکند پیکر فرزندش را پیدا کند؛ فرزندی که در اختیار نیروهای کومله و دموکرات قرار داشته و محل دقیق شهادتش مشخص نیست. مسیر جستوجوی مادر برای یافتن پیکر فرزندش، خط اصلی روایت این مستند را شکل میدهد.
محمد طالبی درباره انگیزه خود برای انتخاب این سوژه توضیح داد: این اثر به سفارش مرکز مستند سوره ساخته شد، اما آنچه بیش از هر چیز مرا به سمت این موضوع جذب کرد، تلاش و پشتکار مادر برای یافتن پیکر فرزندش بود.
وی ادامه داد: شهید رضا شاملو در منطقه کردستان به دست نیروهای کومله و دموکرات اسیر میشود و در زندانی در نقطه صفر مرزی ایران، در روستای دولتو در منطقه سردشت، نگهداری میشود. در دورهای که او در اسارت به سر میبرد، با خانوادهاش مکاتبه میکند، اما پس از مدتی این ارتباط قطع میشود و خبری به خانواده میرسد مبنی بر اینکه فرزندشان به شهادت رسیده است.
محمد طالبی با اشاره به دشواریهای مسیر مادر برای یافتن پیکر فرزندش تصریح کرد: در آن دوران، به دلیل شرایط اجتماعی و سیاسی حاکم بر کشور، حضور خانوادهها و گروههای مختلف در منطقه غرب با محدودیتهایی همراه بود. با این حال، مادر شهید رضا شاملو تلاش میکند خود را به منطقه برساند و پیکر فرزندش را پیدا کند. همین مسیر پر از چالش و اتفاقات مختلف بود و جذابیت اصلی این سوژه برای من در همین تلاش و پشتکار مادر شکل گرفت.

کمیکموشن؛ راهی برای بازسازی بخشهای روایت
محمد طالبی درباره چالشهای ساخت و تولید این مستند بیان کرد: یکی از مسائل اصلی در ساخت مستندهایی که به یک دوره تاریخی میپردازند، دسترسی به تصاویر آرشیوی است. اگر تصاویر مناسبی از موضوع وجود نداشته باشد، باید برای بازسازی وقایع راه دیگری پیدا کرد. در این پروژه نیز محدودیتهای بودجهای سینمای مستند باعث شد به سراغ تکنیکی تلفیقی برای روایت داستان برویم.
محمد طالبی افزود: برای ساخت این اثر از ترکیب کمیکموشن و گرافیک کامپیوتری استفاده کردم تا بتوانیم بخشهایی از داستان را که امکان بازسازی آنها به شیوه معمول وجود نداشت، به تصویر بکشیم. اجرای این روش به طراحی دقیق و همکاری با طراحان حرفهای نیاز داشت. با تکیه بر خاطرات موجود از زندگی شهید شاملو، اتفاقات پیرامون او و برخی عکسها، تلاش کردیم صحنههایی را بازسازی کنیم که به روایت بهتر داستان کمک کنند.
محمد طالبی: پژوهش، مهمترین مرحله ساخت مستند است
این کارگردان با تأکید بر اهمیت پژوهش در سینمای مستند گفت: من همیشه معتقدم مهمترین بخش کار در سینمای مستند، مرحله پژوهش است. بخش عمده آنچه در نهایت بهعنوان خروجی اثر دیده میشود، از تأثیرگذاری و انتقال محتوا گرفته تا شکلگیری روایت، در همین مرحله رقم میخورد.
محمد طالبی ادامه داد: در آثاری که رویکرد پژوهشمحور دارند، حتی اگر بخشی از محتوا در جریان کار میدانی و فیلمبرداری شکل بگیرد، باز هم پیشینه پژوهشی نقش تعیینکنندهای دارد. به همین دلیل، من این مرحله را با دقت و سختگیری زیادی دنبال میکنم؛ زیرا بسیاری از نقاط عطف و عناصر کلیدی روایت در جریان پژوهش کشف میشوند.
وی با اشاره به روند تحقیق درباره «صفر مرزی» اظهار کرد: بسیاری از نقاط عطف و بخشهای کلیدی این مستند در مرحله پژوهش شکل گرفت. گاهی لازم بود پنج یا شش ساعت مصاحبه یا راشهایی را تماشا کنم که حتی بهطور مستقیم با موضوع مرتبط نبودند، اما فضای کلی آن دهه و سالها را بازتاب میدادند.
بررسی این تصاویر و گفتوگوها از دشوارترین بخشهای پژوهش بود، اما در عین حال برایم جذابیت زیادی داشت؛ زیرا قرار بود از دل همین بررسیها، عناصر کلیدی روایت بیرون بیایند و در نسخه نهایی فیلم مورد استفاده قرار بگیرند.
محمد طالبی درباره دشواریهای اجرایی این پروژه نیز توضیح داد: در این مستند از دوربین فیلمبرداری برای ثبت تصاویر استفاده نشد و بخشهایی از اثر با تکنیک کمیکموشن شکل گرفت. به همین دلیل، بخشی از فرایند تولید به تولید انیمیشن شباهت داشت؛ از طراحی استوریبورد و شخصیتها گرفته تا طراحی زمینه و پسزمینه، رنگآمیزی و اجرای گرافیک کامپیوتری روی تصاویر. این فرایند زمان زیادی میطلبید و یکی از مهمترین چالشهای ما در طول تولید بود.
انتخاب ساختار متفاوت، مسیر تولید را مشخص کرد
محمد طالبی در پاسخ به پرسشی درباره اتفاقات پیشبینینشده و تغییر احتمالی مسیر ساخت فیلم گفت: بخش زیادی از یافتهها و اطلاعاتی که برای ساخت فیلم به دست آوردم، در مرحله پژوهش شکل گرفت و تصمیمهای اصلی درباره شیوه تولید نیز در همان مرحله گرفته شد. بنابراین، اتفاق خاصی که باعث غافلگیری من یا تغییر مسیر پروژه شود، رخ نداد.
وی افزود: از ابتدا میدانستم که قرار است ساختار متفاوتی را برای روایت انتخاب کنیم و این مسیر چالشهای خاص خودش را خواهد داشت. از طرف دیگر، پیشتر نیز چنین ساختاری را تجربه کرده بودم و با دشواریهای آن آشنایی داشتم. به همین دلیل، مشکل خاصی پیش نیامد و توانستیم پروژه را به سرانجام برسانیم.

صداقت در روایت، خط قرمز من در سینمای مستند است
این کارگردان درباره میزان دخالت نگاه شخصی فیلمساز در روایت مستند عنوان کرد: من همیشه در کلاسهای دانشگاه به دانشجویانم میگویم که حتی اگر بخواهیم مستندی را به بیواسطهترین شکل ممکن و با روایتی کاملاً بیطرفانه بسازیم، باز هم انتخابهای ما بر نتیجه نهایی تأثیر میگذارند. زاویه دید، اندازه نماها و تصمیمهایی که درباره ساختار و شکل روایت میگیریم، همگی بازتابی از نگاه فیلمساز هستند. این موضوع بحثی کلی در حوزه زیباییشناسی و فلسفه سینماست که نمیتوان آن را نادیده گرفت.
محمد طالبی ادامه داد: در این فیلم نیز طبیعتاً نگاه و لحن من نسبت به موضوع دخیل بوده است، اما آنچه همواره بهعنوان نقشه راه در سینمای مستند به آن پایبندم، صداقت در روایت است. معتقدم فیلمساز مستند باید راوی صادق وقایع و موضوعات باشد؛ بهویژه در سینمای مستند که اساس آن بر واقعیت و حقیقت استوار است.
وی با اشاره به تفاوت نگاه فیلمسازان به یک موضوع واحد تصریح کرد: اگر فرد دیگری همین موضوع را بر اساس یافتههای پژوهشی و با همین ساختار تولید میکرد، بدون شک با فیلم متفاوتی روبهرو بودیم؛ زیرا هر فیلمساز با جهان ذهنی و ناخودآگاه متفاوت خود به سراغ موضوع میرود. با این حال، آنچه برای من اهمیت دارد، این است که در روایت واقعیت صادق باشم و چیزی را تحریف نکنم.
محمد طالبی در پایان خاطرنشان کرد: من از این رویکرد که برای جذابتر شدن فیلم، لذت بیشتر مخاطب یا ایجاد حالوهوایی متفاوت، به سراغ ترفندهای جعلی و غیرواقعی برویم، پرهیز میکنم. معتقدم در سینمای مستند نمیتوان به بهانه جذابیت، واقعیت را تغییر داد یا چیزی را به روایت اضافه کرد که اساساً وجود نداشته است. صداقت در روایت، مهمترین اصل و نقشه راه من در ساخت مستند است؛ اصلی که همواره تلاش کردهام آن را به دانشجویانم در دانشگاه نیز آموزش دهم.
بیشتر بخوانید:
هادی آفریده: «مادران کوهستان» جستوجوی نواهای گمشده زنان است




