یادداشت سردبیر:
اگر فردی به سالن میآید تا برای نخستین بار بازیگر محبوبش را از فاصله چند متری ببیند و بعد از پایان اجرا، هیچ نسبتی با متن، کارگردانی، بازیگری یا جهان نمایش پیدا نمیکند، آیا واقعاً یک مخاطب تئاتر ساختهایم؟
یا فقط یک مشتری برای یک چهره ساختهایم؟
«پیتر بروک» در کتاب «فضای خالی» وقتی از «تئاتر مقدس» سخن میگوید، منظورش یک تئاتر مذهبی به معنای متعارف کلمه نیست؛ او از تئاتری حرف میزند که بتواند امر نادیدنی را دیدنی کند؛ جایی که صحنه فقط محل نمایش چند بازیگر نیست، بلکه امکانی برای مواجهه انسان با چیزی فراتر از روزمرگی است. او در برابر این مفهوم، از «تئاتر مرده» نیز سخن میگوید؛ تئاتری که میتواند همه نشانههای ظاهری یک اجرای موفق را داشته باشد، اما چیزی از جوهر تئاتر در آن باقی نمانده باشد.

این تمایز، شاید امروز بیش از هر زمان دیگری اهمیت داشته باشد.
چون تئاتر اساساً با سالن، صندلی، نور، دکور، پوستر و حتی بازیگر مشهور تعریف نمیشود. پیتر بروک در همان کتاب، تئاتر را به سادهترین شکل ممکن تعریف میکند: یک فضای خالی، یک انسان که از آن عبور میکند و انسانی دیگر که او را میبیند؛ همین مواجهه میتواند آغاز یک اتفاق تئاتری باشد.
«یرژی گروتفسکی» نیز بر همین وجه زنده و انسانی تأکید داشت؛ تئاتر برای او پیش از آنکه وابسته به امکانات و تشریفات باشد، در رابطه مستقیم و زنده میان بازیگر و تماشاگر معنا پیدا میکرد. آنچه تئاتر را از دیگر اشکال بازنمایی متمایز میکند، همین «مواجهه» است؛ یک اتفاق زنده که در همان لحظه و برابر چشم تماشاگر رخ میدهد.
این نگاه را اگر در سنت تئاتر ایران جستوجو کنیم، با دغدغهای مشابه مواجه میشویم.

حمید سمندریان، مردی که تمام زندگیاش را با تئاتر تعریف کرد، در گفتوگویی، چیزی شبیه به این را گفته بود « حتی اگر وضعیت تئاتر هزار بار بدتر از آنچه هست شود، حاضر نیست از این هنر دل بکند و مسیرش را رها کند.»
این صحبت او نشان می دهد که همواره برای نسلی از تئاتریها، تئاتر یک شغل موقت، سکوی پرتاب به سینما و تلویزیون یا محلی برای دیده شدن نبود؛ تئاتر خودِ زندگی حرفهای و هنری آنها بود.

قطبالدین صادقی نیز نسبت به فاصله گرفتن تئاتر از وجه اندیشهورز و فرهنگی خود هشدار داده و از شرایطی انتقاد کرده که در آن وجه اقتصادی اثر بر اهمیت فکری و فرهنگی آن غلبه میکند.
چه شد که صحنهای که باید محل کشف استعداد باشد، به ویترین شهرت تبدیل شد؟
چه شد که به جای اینکه تئاتر، چهره بسازد، چهرههای ساختهشده در سینما، تلویزیون و اینستاگرام به تئاتر آمدند تا از اعتبار صحنه برای خودشان استفاده کنند؟
و چه شد که در این میان، تئاتر به تماشای تراژدیِ خود نشست؛ تراژدیِ تلخی که در آن، تئاتریها یکییکی از صحنهای کنار میروند که روزگاری خانه و هویت آنان بود؟

ماجرا از یک «سلبریتی و دو سلبریتی» شروع نمی شود؛ از تغییر منطق برخی اهل تئاتر آغاز می شود
ورود سرمایه خصوصی به تئاتر، به خودی خود فاجعه نیست. تئاتر حرفهای بدون اقتصاد حرفهای دوام نمیآورد. فاجعه از جایی آغاز شد که سرمایهگذار غیرتئاتری، جای شناخت تئاتر را با شناخت بازار عوض کرد.
مدتی است، جملهای در میان تئاتریها دهانبهدهان میچرخد: «فلانی کودفروش بوده و حالا سرمایهگذار تئاتر شده است.»
مسئله نه خوب یا بد بودن شغل کودفروشی است و نه تحقیر یک حرفه. این جمله، کنایهای است به یک اتفاق نگرانکنندهتر؛ ورود سرمایهگذار غیرمتخصص به حوزهای تخصصی و نشستن او بر صندلیای که سالها برای به دست آوردنش، دانش، تجربه و زیست تئاتری لازم بوده است.
مسئله از جایی آغاز میشود که سرمایه، به جای آنکه پشتوانه تولید باشد، خود را صاحبنظر و تصمیمگیر میبیند؛ نظرش را بر کارگردان تحمیل میکند، درباره متن و بازیگر تصمیم میگیرد، ترکیب عوامل را تغییر میدهد و در نهایت، سرمایه را به مجوزی برای حکمرانی بر هنر تبدیل میکند.
وقتی حمایتهای دولتی کاهش پیدا کرد، طبیعتاً بخشی از بار تولید به سمت سرمایه خصوصی رفت. اما بخشی از این سرمایهها نه از دل تئاتر آمده بودند و نه دغدغهای برای تاریخ، زبان، آموزش و آینده آن داشتند.
آنها یک سؤال ساده داشتند:
چه چیزی بیشتر میفروشد؟
و پاسخ بازار هم ساده بود:
چهره.
نه متن.
نه کارگردان.
نه تجربه.
نه گروه.
نه کشف استعداد.
فقط چهره.

البته که روابط عمومی ها هم در دمیدن در این آتش دخیل بوده اند. حاشیه مخاطب می آورد و سلبریتی و حاشیه کنار هم غوغا می کنند.
همین اتفاق برای نمایش آرش افتاد، البته که سلبریتی های قبض روح هم نمی خواستند از این قافله عقب بیفتند یک ساعت فروش بلیط، توقف جنجال و ادامه ماجرا
حالا هرچه بگویی اصلا ماجرا چیزی که شما می گویید نیست که مهم نیست. آب ریخته شده است و بهره برداری برای فروش بیشتر انجام شده است…
اینجاست که یکی از خطرناکترین معاملات تاریخ معاصر تئاتر در حال شکل گرفتن است
معامله ای میان سرمایه و شهرت.
خوب طبیعی است سلبریتی، میانبُر سرمایهگذار باشد. اصلا برای کسی که آرزوی عکس گرفتن با چهره ها را دارد چه فرصتی بهتر از این….
سرمایهگذار وقتی با یک بازیگر تئاتری مواجه میشد، باید برای فروش او هزینه میکرد؛ باید نامش را میساخت، تبلیغ میکرد، مخاطب میآورد و ریسک میپذیرفت.
اما سلبریتی از قبل مخاطب داشت.
او دیگر بازیگر نبود؛ یک رسانه سیار بود.
یک صفحه اینستاگرام، چند میلیون دنبالکننده، چند عکس، چند استوری و یک نام آشنا روی پوستر.
سرمایهگذار دیگر لازم نبود تئاتر را بفروشد؛ کافی بود چهره را بفروشد.
و اینجاست که شاهد یک اشتباه تاریخی در عصر خود هستیم:
تئاتری ها مخاطبِ سلبریتی با مخاطبِ تئاتر را اشتباه گرفته اند.
سالها پیش، حتی پژوهشهای منتشرشده در حوزه تئاتر نیز به همین تغییر اشاره کردند؛ اینکه تبلیغات متأثر از تجاریشدن تئاتر، از سلبریتیها برای کشاندن «شبهتماشاگر» به سالن استفاده میکند؛ کسانی که به جای تئاتر، برای دیدن چهره حاضر روی صحنه میروند.
یعنی چه؟
یعنی ما به جای اینکه مخاطب تئاتر تربیت کنیم، مخاطب سلبریتی وارد سالن کردیم. از آن بدتر مخاطب شاخ های مجازی را به جای مخاطب تئاتر اشتباه گرفتند.
تئاتر را با تعداد فالوئر اندازه گرفتیم
در این مرحله، یک معیار عجیب وارد مناسبات تئاتر شد:
تعداد دنبالکننده.
بازیگر جوانی که سالها آموزش دیده، دهها نمایش دانشجویی و حرفهای بازی کرده و با بدن و بیان و صحنه زندگی کرده بود، ناگهان باید خودش را با کسی مقایسه میکرد که ممکن بود هیچ سابقه جدی تئاتری نداشته باشد، اما میلیونها فالوئر داشت.
این دیگر رقابت هنری نبود.
این رقابت سرمایه و شهرت بود.
و معلوم بود چه کسی برنده میشود.
سلبریتی.
نوید محمدزاده را اهل تئاتر بدانیم که سلبریتی شده اما حمید صفت چه؟ خارج از این بحث که او اکنون در نمایش آراش موفق است یا خیر. درد در این حوزه زیاد است و پرداختن به آن فرصت این مقال نیست. بگذریم…
چون برای سرمایهگذار، هر فالوئر یک مشتری بالقوه است
از همینجا، تئاتر یکی از مهمترین سرمایههای خود را از دست داد:
فرصت کشف.
این یک خسارت بی انتها هست که سرمایه گذاران غیر مرتبط با آوردن چهره ها(سلبریتی ها و شاخ ها) به بدنه درخت تنومند تئاتر، این هنر مقدس وارد کرده اند.
ستارههایی که تئاتر ستارهشان نکرد
این شاید تلخترین بخش ماجرا باشد.
تئاتر در تاریخ خود هنرمند ساخته است.
بازیگرانی را که کسی نمیشناخت، روی صحنه آورده و به آنها فرصت داده است تا دیده شوند.
اما در سالهای اخیر، معادله در بخشهایی از تئاتر برعکس شد.
دیگر صحنه الزاماً ستاره نمیسازد؛
ستاره به صحنه میآید تا صحنه برای سرمایه گذار مخاطب بیاورد. بعد فریاد می زنیم که نمایشمان همه صندلی هایش فروخته شده است و ما چقدر خفنیم…
این دو اتفاق ظاهراً شبیه هماند اما از زمین تا آسمان تفاوت دارند.
در اولی، تئاتر مولد است.
در دومی، تئاتر مصرفکننده است.
تئاتر دیگر به جای آنکه شهرت تولید کند، شهرت تولیدشده در بیرون را مصرف میکند.
و این یعنی تئاتر کمکم اعتمادش را به خودش از دست داده است.

از سلبریتی سینما تا «شاخ» اینستاگرام؛ وقتی هر شهرتی قابل تبدیل به بلیت شد
اما داستان به بازیگران سینما و تلویزیون ختم نشد.
وقتی بازار فهمید «شهرت» میتواند تبدیل به «فروش» شود، طبیعی بود که مرزها شکسته شوند.
اگر شهرت ارزش اقتصادی دارد، چه فرقی میکند این شهرت از سینما آمده باشد، تلویزیون، موسیقی یا اینستاگرام؟
و اینجا پای شاخ اینستاگرام هم به میان آمد.
کسانی که ممکن بود تمام سرمایه حرفهایشان چند میلیون فالوئر، چند ویدئوی وایرال، چند جنجال مجازی یا یک سبک زندگی نمایشی باشد، ناگهان به بخشی از بازار سرگرمی تبدیل شدند.
این اتفاق فقط ورود چند چهره به تئاتر نبود.
این تغییر تعریف «هنرمند» بود.
پیامی که به نسل جوان داده شد، خطرناک بود:
لازم نیست سالها آموزش ببینی.
لازم نیست بازیگری یاد بگیری.
لازم نیست روی صحنه خاک بخوری.
لازم نیست از سالن کوچک شروع کنی.
اول مشهور شو؛ بعد صحنه خودش تو را میخواهد.
و این شاید یکی از مخربترین پیامهایی بود که میتوانست به نسل جدید تئاتر داده شود.
وقتی بازیگر تئاتری باید پشت در بماند
حالا تصور کنید جوانی را که پنج، شش یا ده سال برای تئاتر آموزش دیده است.
کلاس رفته.
تمرین کرده.
بدن ساخته.
بیان کار کرده.
متن خوانده.
روی صحنههای کوچک بازی کرده.
اما وقتی میخواهد وارد یک پروژه حرفهای شود، با یک سؤال مواجه میشود:
چند فالوئر داری؟
او اگر صد هزار دنبالکننده نداشته باشد، شاید «ریسک» محسوب شود.
اما کسی که چند میلیون دنبالکننده دارد، حتی اگر تجربه تئاتری محدودی داشته باشد، «گزینه مطمئن» تلقی میشود.
این دیگر ظلم به یک بازیگر نیست.
این تحقیر یک حرفه است.
چون به جوان تئاتری گفته میشود تمام آن سالهایی که برای هنر وقت گذاشتی، ممکن است از چند میلیون فالوئر کمارزشتر باشد.
نه من که همه آن ها که قلب و روحشان برای تئاتر تپش دارد گروه های کوچک تئاتری را به خوبی می شناسند که سخت و طاقت فرسا برای رفتن روی صحنه تلاش می کنند.
آیا حق ندارند با روندی که ایجاد شده نا امید شوند؟
خود تئاتریها هم هشدار داده بودند
این انتقاد، حرف امروز ما نیست.
در سال ۱۳۹۷، اعظم بروجردی، نویسنده و کارگردان تئاتر، صریحاً گفت حضور سلبریتیها به رشد کیفی تئاتر کمکی نمیکند و تأکید کرد که بخشی از مخاطبان برای دیدن همین چهرهها به سالن میآیند، نه برای خود تئاتر.
در سال ۱۳۹۸ نیز انتقادها شدیدتر شد. درباره رشد تئاترهای لاکچری و حضور پرتعداد سلبریتیها هشدار داده شد و حتی این تعبیر مطرح شد که تئاتر لاکچری میتواند «سم مهلک» تئاتر باشد؛ در همان گزارش از بلیتهایی با قیمتهای بسیار بالا و مخاطبانی سخن گفته شد که اساساً برای دیدن سلبریتی به سالن میآیند.
پس مسئله امروز کشف نشده است.
ما سالهاست هشدار را شنیدهایم.
فقط به آن عادت کردهایم.
«تئاتر لاکچری»؛ محصول طبیعی سلبریتیمحوری
سالهای ۱۳۹۷ و ۱۳۹۸ را میتوان از مقاطع مهم این بحران دانست.
«بینوایان»، «میسیسیپی نشسته میمیرد» و موج نمایشهای موسوم به لاکچری، بحث قیمت بلیت و حضور چهرههای مشهور را به یکی از جدیترین مناقشههای تئاتر تبدیل کردند. درباره برخی اجراها قیمتهایی تا ۲۰۰ و ۲۵۰ هزار تومان مطرح شد در آن زمان و حتی وزیر وقت فرهنگ و ارشاد اسلامی نسبت به پدیده «تئاتر لاکچری» واکنش نشان داد. تا امروز که بلیط های 6 میلیونی و فروش اقساطی بلیط و … همه نشان از بحرانی عمیق است که در تئاتر ایجاد شده است.
اما مسئله فقط قیمت بلیت نیست
قیمت بلیت، نشانه بوده و هست.
نشانه اینکه تئاتر دارد از یک هنر عمومی و تجربه انسانی، به یک محصول مصرفی برای طبقهای خاص تبدیل میشود.
وقتی روی صحنه چهره گرانقیمت میگذاری، سالن لوکس اجاره میکنی، تبلیغات سنگین راه میاندازی و بلیت را بالا میبری، دیگر فقط یک نمایش تولید نکردهای.
یک سبک مصرف فرهنگی تولید کردهای.
و این سبک مصرف، به مرور خودِ تعریف تئاتر را تغییر میدهد.
باز هم بیایید سوال کنیم تماشاگر آمد؛ اما آیا برای تئاتر آمد؟
اگر فردی به سالن میآید تا برای نخستین بار بازیگر محبوبش را از فاصله چند متری ببیند و بعد از پایان اجرا، هیچ نسبتی با متن، کارگردانی، بازیگری یا جهان نمایش پیدا نمیکند، آیا واقعاً یک مخاطب تئاتر ساختهایم؟
یا فقط یک مشتری برای یک چهره ساختهایم؟
این دو یکی نیستند.
ممکن است آمار فروش بالا برود و همزمان فرهنگ تئاتر ضعیفتر شود.
ممکن است سالن پر باشد و تئاتر خالی.
این تناقض، قلب بحران امروز است.
وقتی سالن، فالوئر را جای کیفیت نشاند
بعد نوبت سالنها رسید.
سالن خصوصی برای زنده ماندن به فروش نیاز دارد.
سرمایهگذار برای بازگشت سرمایه به فروش نیاز دارد.
و فروشنده هم به چهرهای نیاز دارد که از قبل مخاطب داشته باشد.
سلبریتیها فقط صحنه نگرفتند؛ «معیار» را عوض کردند
اگر بخواهیم منصفانه درباره آسیب سلبریتیمحوری حرف بزنیم، نباید فقط بگوییم فلان بازیگر نباید روی صحنه میرفت.
این سادهترین و حتی سطحیترین نقد است.
فاجعه بزرگتر این است که سلبریتیمحوری، معیار انتخاب را تغییر داد.
قبل از آن، میشد پرسید:
این بازیگر چه تواناییای دارد؟
این متن چیست؟
کارگردان چه میخواهد بگوید؟
گروه چه تجربهای دارد؟
اما بعد، سؤال دیگری آمد:
چند نفر او را میشناسند؟
و وقتی این سؤال بر همه سؤالهای دیگر غلبه کند، دیگر تئاتر تصمیم نمیگیرد.
بازار تصمیم میگیرد.
تئاتر قربانی هنرمندانی شده است که به شهرت می فروشنش. عجیب نیست در این سالها کسی سراغ اساتید تئاتر نمی رود تا از آن ها بپرسد؟ چون حرف تلخ می شنوند بهتر است در انزوا باشد…
اینجا باید صریح باشیم.
سلبریتیها به تنهایی مقصر این وضعیت نیستند.
سرمایهگذاری که از تئاتر فقط بلیت میبیند، مقصر است.
سالنداری که فقط پر شدن صندلی را میبیند، مقصر است.
مدیریتی که اجازه میدهد تئاتر بدون سیاست روشن توسعه پیدا کند، مقصر است.
رسانهای که ارزش یک نمایش را با نامهای روی پوستر میسنجد، سهم دارد.
و مخاطبی که به جای اثر، چهره را میخرد نیز بخشی از این چرخه است.
اما در میان همه اینها، سلبریتی یک مزیت ویژه دارد:
او میتواند شهرت بیرون از تئاتر را به قدرت داخل تئاتر تبدیل کند.
و وقتی این اتفاق به شکل گسترده رخ میدهد، بازیگر حرفهای تئاتر دیگر فقط با یک بازیگر رقیب نیست؛ با یک ماشین تبلیغاتی چندمیلیونی رقابت میکند.
این رقابت از اساس نابرابر است.
تئاتر اصیل، آرام و بیصدا حذف شد
هیچکس یک روز صبح اعلام نکرد:
«از امروز بازیگران تئاتری را حذف میکنیم.»
این اتفاق بسیار شیکتر از این حرفها رخ داد.
یک قرارداد با یک چهره.
یک سالن پر.
یک فروش خوب.
یک سرمایهگذار راضی.
یک نمایش دیگر با همان فرمول.
بعد یک نمایش دیگر.
و بعد، فرمول تبدیل به عادت شد.
آیا ما برای نجات تئاتر از بیپولی، آن را به پول سپردیم؛ برای جذب مخاطب، آن را به سلبریتی سپردیم؛ و برای پر کردن سالن، چیزی را قربانی کردیم که از خودِ سالن مهمتر بود؟
بیشتر بخوانید:
مقصر فیلترینگ فوتبال ۳۶۰ کیست؟ فردوسیپور، ساترا یا دیگران




