به گزارش پلاتوهنر، بغض، آه و اشک؛ همراه با تشویقی که تا لحظه دراماتیک نمایش و حتی بعد از آن، بیوقفه ادامه داشت.
شاید همین تصویر برای من کافی باشد تا بخواهم درباره «مرگ اشرف غنی» بنویسم؛ نمایشی به کارگردانی ابراهیم پشتکوهی که حالا آخرین اجرای خود را پشت سر گذاشته است.
اما آنچه مرا وادار کرد بعد از دیدن این نمایش بنویسم، فقط کیفیت اجرا یا روایت سقوط کابل نبود. چیزی که برای من اهمیت بیشتری داشت، اتفاقی بود که در سالن هیلاج افتاد؛ جایی که تئاتر از مرز صحنه عبور کرد و به خاطره، درد و تجربه زیسته آدمها رسید.
«مرگ اشرف غنی» فقط روایت یک رئیسجمهور و یک شب تاریخی نیست. روایت آدمهایی است که در چند ساعت، ناگهان فهمیدند جهانشان دیگر شبیه صبح همان روز نیست؛ آدمهایی که شاید هنوز نمیدانستند قرار است آن چند ساعت را سالها با خود حمل کنند.
یک گروه افغان، بیش از ۳۰ شب، این سقوط را روی صحنه تکرار کردند.
بیش از ۳۰ شب، دوباره به همان روز برگشتند؛ به همان ترس، همان رفتن، همان اضطراب و همان چیزی که پشت سر گذاشته بودند.
نمایش با فضایی شاد و مفرح آغاز میشود، اما آرامآرام همه چیز تغییر میکند. خندهها جای خودشان را به سکوت میدهند و بازی به نقطهای میرسد که دیگر نمیتوان مطمئن بود آنچه روی صحنه میبینیم فقط بخشی از یک نقش است.
و شاید برای همین است که اشک در این نمایش، فقط یک ابزار نمایشی نیست یا بهتر است بگوییم نبود.
بازیگرانی را دیدم که با تمام وجود گریه کردند؛ نه گریهای که با خاموش شدن نور صحنه تمام شود، بلکه گریهای که گاهی انگار از نقش عبور میکند و به خود آدم میرسد.
یکی از این لحظهها برای من بعد از پایان اجرا اتفاق افتاد.
حدود ۱۵ دقیقه از پایان نمایش گذشته بود که یکی از عوامل، بازیگر نمایش را در آغوش گرفت. بازیگر هنوز گریه میکرد.
به او گفت: «همه چیز تمام شد، تو چرا هنوز گریه میکنی؟»
و پاسخ، سکوت بود.
شاید همان سکوت، تمام چیزی بود که میشد درباره آن اشکها گفت.

وقتی تئاتر از صحنه عبور میکند
اما در آخرین اجرا، یک اتفاق دیگر هم برای من مهم بود.
در میان تماشاگرانی که در سالن حضور داشتند، تنها مخاطب ایرانی نبودم. اتفاقاً بخش قابل توجهی از سالن را ایرانیها تشکیل میدادند.
بعد از اجرا با تعدادی از آنها هم صحبت کردم. میخواستم بدانم آیا آنچه من روی صحنه دیدهام، برای آنها هم همین معنا را داشته است؟
پاسخها به یک نقطه مشترک میرسید.
نمایش، در کنار همه نقاط قوتش، تصویری از افغانستان ارائه میکرد که نمیشد بهسادگی از کنار آن عبور کرد؛ تصویری که در آن افغانستان، بیش از آنکه خانه مردمی گرفتار در یک تاریخ پیچیده و پرزخم باشد، به خانهای تبدیل شده بود که گروههای مختلف، هر کدام در مقطعی، برای تصاحبش وارد آن شدهاند.
شاید برای فهم این تصویر، بتوان خانه را نماد افغانستان گرفت.
صاحبان خانه، مردم افغانستاناند.
گروهی که وارد خانه میشود، شوروی است. دلارهای آمریکایی، نشانهای از حضور و مداخله آمریکا. گروههایی که در خانه با یکدیگر درگیرند، نیروهایی هستند که هر کدام سهمی از قدرت میخواهند. اشرف غنی نیز در این میان، حاکمی است که روایت نمایش، او و ساختار تحت مدیریت او را در نسبت با فساد، ناکارآمدی و فروپاشی قرار میدهد.
اما چیزی که برای من مهمتر است، سرنوشت صاحبان این خانه است.
خانوادهای که بارها زخم میخورد، خسارت میدهد و عزیزانش را از دست میدهد؛ اما در میانه این آشوب، گاهی وسوسه پول و قدرت نیز او را از مسیر اصلی دور میکند.
در اینجا، یک پرسش جدی شکل میگیرد:
اگر خانه، افغانستان است و خانواده، مردم افغانستان، سرنوشت این خانواده چیست؟
آیا آنها فقط قربانیاند؟
آیا در بخشی از این چرخه، خودشان نیز سهمی داشتهاند؟
یا مسئله اساساً پیچیدهتر از این دوگانه است؟
به نظرم «مرگ اشرف غنی» دقیقاً در همین نقطه، ناخواسته مخاطب را با یک پرسش دشوار روبهرو میکند: وقتی مردم یک کشور دههها در میان جنگ، مداخله خارجی، رقابت قدرتها، فساد، فقر و بحران سیاسی زندگی کردهاند، چقدر میتوان مسئولیت سرنوشتشان را صرفاً بر دوش خودشان گذاشت؟
این پرسش به معنای نادیده گرفتن مسئولیت افراد و حکومتها نیست.
اشرف غنی میتواند نقد شود. فساد میتواند نقد شود. آمریکا، شوروی، طالبان و همه نیروهایی که در این تاریخ نقش داشتهاند، میتوانند و باید مورد پرسش قرار بگیرند.
اما یک تفاوت مهم وجود دارد میان اینکه بگوییم «مردم افغانستان در ساختن سرنوشت خود بینقش نبودهاند» و اینکه تصویری بسازیم که در آن، مردمی گرفتار یک تاریخ پیچیده، خود به بخشی از علت مصیبتشان تبدیل شوند.
و این همان جایی است که من با نمایش وارد گفتوگو میشوم؛ نه برای رد کردن آن، بلکه برای ادامه دادن پرسشی که خودش ایجاد کرده است.
چون هنر خوب، الزاماً هنری نیست که همه پاسخها را به ما بدهد.
گاهی هنری است که پرسش درست را رهایمان نکند.
و «مرگ اشرف غنی» برای من چنین نمایشی بود.
نمایشی که اشکم را درآورد، مرا با درد بازیگرانش روبهرو کرد، اما همزمان باعث شد درباره تصویری که از افغانستان ساخته میشود فکر کنم.
اگر این خانه افغانستان است، چرا صاحبان خانه هیچوقت فرصت پیدا نمیکنند واقعاً صاحب خانه باشند؟
اما همین پرسش، وقتی از سالن بیرون آمدم، مرا به پرسش دیگری رساند؛ این بار درباره خودمان.

از روایت افغانستان تا مسئله روایت ایران
چقدر به این فکر کردهایم که یک اثر هنری، وقتی از مرزهای جغرافیایی خودش عبور میکند، دیگر فقط یک اثر هنری نیست؟
یک نمایش، فیلم، موسیقی یا نمایشگاه، میتواند تصویری از یک ملت، یک فرهنگ و حتی یک کشور را در ذهن مخاطبی بسازد که شاید هیچ تجربه مستقیمی از آن کشور ندارد.
یک مخاطب خارجی ممکن است ایران را از طریق یک فیلم بشناسد، افغانستان را از طریق یک نمایش، یا یک جامعه را از طریق یک قطعه موسیقی.
در چنین شرایطی، هنرمند فقط یک تولیدکننده اثر نیست؛ او بخشی از روایت فرهنگی یک کشور را با خود حمل میکند.
این به معنای تبدیل هنر به تبلیغات دولتی نیست.
اتفاقاً برعکس.
قدرت هنر زمانی بیشتر میشود که مستقل، انسانی و صادق باشد. هیچ مخاطبی در جهان امروز حاضر نیست یک اثر تبلیغاتی را صرفاً به این دلیل بپذیرد که یک دولت از آن حمایت کرده است.
اما یک فیلم خوب، یک نمایش خوب، یک رمان یا یک موسیقی میتواند بدون آنکه حتی یکبار نام «ایران» را بهعنوان یک شعار تکرار کند، تصویری عمیق از ایران در ذهن مخاطب بسازد.
این همان جایی است که «سیاست فرهنگی» اهمیت پیدا میکند.
و اینجا به یکی از مهمترین ضعفهای سیاستگذاری فرهنگی در ایران میرسیم.
وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی در سالهای گذشته، بیش از آنکه در جایگاه یک نهاد راهبر فرهنگی دیده شود، در بسیاری از مواقع درگیر مدیریت روزمره فرهنگ و هنر بوده است؛ مدیریت مجوز، نظارت، برگزاری رویدادها و حل مسائل جاری.
همه اینها لازماند، اما کافی نیستند.
فرهنگ را نمیتوان فقط مدیریت کرد؛ باید برای آن آینده ساخت.
کشوری که میخواهد در جهان دیده شود، به چیزی فراتر از دیپلماسی رسمی نیاز دارد. به دیپلماسی فرهنگی نیاز دارد؛ به هنرمندانی که بتوانند در جهان حضور داشته باشند، به آثار ایرانی که امکان دیده شدن پیدا کنند، به جشنوارهها و شبکههای بینالمللی، به ترجمه، توزیع، تولید مشترک و مهمتر از همه، به یک سیاست روشن برای اینکه ایران در جهان چگونه روایت شود.
این سیاست الزاماً نباید به معنای دخالت دولت در محتوای آثار باشد.
گاهی مهمترین کاری که یک دولت میتواند برای هنر انجام دهد، این است که مانع آن نشود و زیرساخت لازم برای دیده شدنش را فراهم کند.
هنرمند، اگر آزادی و امکان تولید داشته باشد، خودش میتواند بهترین روایتگر جامعهاش باشد.
اما وقتی فرهنگ در ساختار دولتها به حوزهای کماهمیتتر تبدیل شود و وزارت فرهنگ به جای آنکه یکی از بازیگران اصلی سیاستگذاری کشور باشد، در حاشیه تصمیمهای کلان قرار بگیرد، طبیعی است که سیاست فرهنگی نیز به حاشیه برود.
و نتیجه این حاشیهنشینی فقط کم شدن بودجه یا تعطیل شدن یک رویداد نیست.
نتیجهاش این است که دیگران، بیشتر از ما، درباره ما روایت میکنند.
«مرگ اشرف غنی» برای من از همین منظر هم قابل تأمل بود.
نمایشی درباره افغانستان، با بازیگران افغان، در تهران روی صحنه میرود و بخشی از مخاطبان ایرانی را با تاریخ، درد و تجربه مردمی دیگر مواجه میکند.
حالا تصور کنیم چنین اثری در کشوری دیگر اجرا شود؛ جایی که مخاطب شاید شناخت چندانی از افغانستان نداشته باشد.
آن مخاطب، افغانستان را از دریچه همین شخصیتها، همین خانه، همین زخمها، همین منازعهها و همین پایان خواهد دید.
این قدرت هنر است.
و اگر هنر چنین قدرتی دارد، چرا ما هنوز آن را در سیاست فرهنگی خود تا این اندازه دستکم میگیریم؟
چرا حضور یک هنرمند ایرانی در یک جشنواره خارجی را فقط یک موفقیت شخصی میبینیم و نه بخشی از ظرفیت فرهنگی کشور؟
چرا موفقیت یک فیلم، نمایش یا گروه موسیقی ایرانی در خارج از کشور، به یک برنامه منسجم برای معرفی فرهنگ ایران تبدیل نمیشود؟
چرا برای صادرات فرهنگی، همانقدر که برای صادرات کالا برنامهریزی میکنیم، برنامه نداریم؟
و مهمتر از همه، چرا هنوز هنر را بیشتر بهعنوان حوزهای برای «اداره کردن» میبینیم تا ابزاری برای «ساختن آینده»؟

هنر؛ قدرت ساختن روایت خانه
یک هنرمند ایرانی که در خارج از کشور روی صحنه میرود، الزاماً نماینده رسمی دولت ایران نیست؛ اما نمیتوان انکار کرد که حضور او بخشی از تصویر ایران را با خود حمل میکند.
گاهی یک بازیگر میتواند مخاطبی را با فرهنگ یک کشور آشنا کند که هیچگاه پایش به آن کشور نرسیده است.
گاهی یک فیلم میتواند تصویری را که سالها رسانهها ساختهاند، تغییر دهد.
گاهی یک نمایش میتواند کاری کند که یک مخاطب برای اولینبار درد و زندگی مردم کشوری دیگر را نه از زبان سیاستمداران، بلکه از زبان انسانها ببیند.
این قدرت کمی نیست.
شاید به همین دلیل است که من «مرگ اشرف غنی» را فقط با میزانسن، بازیها یا روایتش به یاد نخواهم آورد.
آنچه برای من از این نمایش باقی مانده، تصویر آن بازیگری است که ۱۵ دقیقه بعد از پایان نمایش هنوز گریه میکرد.
تصویر تماشاگرانی که ایستادند و تشویق کردند.
تصویر بازیگرانی که بیش از ۳۰ شب، هر بار به همان شب سقوط کابل برگشتند.
و تصویری از یک خانه؛ خانهای که صاحبانش بارها زخمی شدند، اما کمتر فرصت کردند درباره آینده آن تصمیم بگیرند.
و شاید مهمترین بخش نمایش که نمی دانم در همه شب ها اجرا شد یا فقط در شب پایانی چنین شاهکاری خلق گردید، لحظه ای بود که بازیگر نماد قدرت را به دست یک تماشاگر می دهد و از او می خواهد تصمیم بگیرد به چه کسی آن را می دهد طالبان یا مردم؟
شاید هنر، در نهایت، همین است؛ ساختن خانههایی در ذهن ما که بعد از پایین آمدن پرده هم باقی میمانند.
اما اگر قرار است هنر چنین قدرتی داشته باشد، ما نیز باید آن را جدیتر بگیریم.
نه فقط برای اینکه جهان ایران را بهتر ببیند؛ بلکه برای اینکه ایرانیها خودشان بتوانند روایت پیچیده، متکثر و انسانی خودشان را از ایران بسازند.
کشوری که هنر و هنرمندش را جدی نگیرد، فقط یک فرصت فرهنگی را از دست نمیدهد؛ بخشی از قدرت روایت خودش را نیز واگذار میکند.
و شاید مسئله امروز ما همین باشد:
اگر دیگران برای خانه ما روایت بسازند، ما چه روایتی برای خانه خودمان خواهیم داشت؟
من از سالن هیلاج با یک سؤال بیرون آمدم:
اگر این خانه افغانستان است، چرا صاحبان خانه هیچوقت فرصت پیدا نمیکنند واقعاً صاحب خانه باشند؟
اما حالا، یک سؤال دیگر هم دارم:
آیا ما خودمان آنقدر هنر و هنرمندمان را جدی گرفتهایم که روایت خانه خودمان را بسازیم؟
بیشتر بخوانید:




