درباره‌ی نمایش «بر زمین می‌زندش»، به‌نویسندگی و کارگردانی علی شمس؛

از دست رفتن فرصت دیدن این تئاتر، تاسف‌بار است

مجید گیاه‌چی
مجید گیاه‌چی

مجید گیاه‌چی، بازیگر تئاتر، سینما و تلویزیون، یادداشتی درباره نمایش «بر زمین می‌زندش» در اختیار پلاتو هنر قرار داده که در ادامه می‌خوانید:

«در دوران بی‌رمقی و بی‌معنایی همه‌چیز، دوران فروریزش و از هم‌پاشیدگی تمامی باورها و دریافت‌ها و ارزش‌ها و تکیه‌گاه‌ها، و بی‌اعتباری روایت‌های ساختگی از اسطوره و تاریخ و علم و فلسفه و دین، هستیم.

دوران بروز و ظهور چهره‌ای بی‌‌ماسک و بی‌حجاب، از بشریت و تمدن و مناسبات انسانی و جهانی.

دورانی که تحولات اخیر جهان و ظهور دوباره‌ی چهره‌های سیاسی و رسانه‌ای افراطی، عریان‌تر از همیشه آن‌را نمودار و برملا کرد، و عرصه‌ی بین‌الملل را به‌مراتب غیرمتعارف‌تر و غیرقابل‌دفاع‌تر از آن‌چه گمان می‌شد غیرقابل‌توجیه‌تر از آن وجود نداشته باشد، نمایان ساخت.

به طبع این دگرگونی‌های عمیق، و وضعیت تئاتر ما هم که همواره از جایگاه موردانتظارش فاصله‌ای بعید داشته (و خصوصی‌سازی و حاکمیت پول و سانسوری که این‌بار از طریق چنین نوع حاکمیتی اعمال شد، اوضاع تئاتر ایران را به‌مراتب وخیم‌تر کرد)، به‌شکلی که به‌ندرت می‌توان نوری بر صحنه دید، فرصت دیدن اجرای «بر زمین می‌زندش»، فرصتی مغتنم است، که از دست رفتنش می‌تواند تاسف‌بار باشد.

نمایشی که در زمینه‌ی طراحی، کارگردانی، بازیگری و «اجرا»، به قله‌های آن‌چه تا کنون تئاتر ایران توانسته به آن دست یابد، نزدیک می‌شود، و گاه حتی از آن پیشی گرفته، چشم‌اندازی تازه از تئاتر آینده و فردا را به نمایش می‌گذارد.

پیش از این، کارگردانانی چون علی رفیعی، همایون غنی‌زاده، رضا ثروتی، محمد مساوات و … و البته خود علی شمس، تجربیاتی متأثر از آن‌چه توسط «ادوارد گوردن کریگ» تئوریزه، یا مطرح شد، یا حداقل بیش‌تر به‌نام او شناخته می‌شود، نشان داده‌اند.

تئاتری، با تأکید بر عناصر بصری و انتزاعی، به‌دنبال ایجاد فضایی نمادین و فراتر از واقعیت، که از طریق طراحی صحنه، نورپردازی و حرکت، احساسات و مفاهیم عمیق‌تری را به مخاطب منتقل کند.

آن‌چنان‌که کریگ معتقد بود که کل صحنه باید متحرک باشد، و کارگردان هم‌چون رهبر ارکستر، باید با هماهنگی کامل عناصر مختلف تئاتر (حرکت، کلام، خط، رنگ و ریتم)، یک اثر هنری واحد خلق کند.

بی‌آن‌که برای‌ هیچ‌یک از این عناصر نسبت به دیگری، برتری قائل باشد، بلکه بر ترکیب متعادل آن‌ها تأکید داشت، که در زمانه‌ای که متن و داستان جایگاهی کاملاً متمایز و ممتاز داشت، و البته به‌نظر می‌رسد هم‌چنان داشته باشد، ایده‌ای بسیار انقلابی و جسورانه بود.

اما اقتضائات مالی و اقتصادی، و عدم‌وجود حمایت‌های لازم (که در بسیاری از کشورها معمول و متداول است)، همواره تئاتر ایران را از ایجاد فرصت نزدیک شدن به چنین ایده‌ای، دور نگه داشته بود و البته می‌دارد، تا جایی‌که مبانی و اساس تئاتر ایرانی، بر شنوایی و گوش‌ استوار بوده و هست؛ تا بینایی و چشم‌ها.
و به‌رغم تجربیاتی که در سالیان اخیر برای حذف یا حداقل تقلیل جایگاه متن انجام شده است، طراحی هرگز نتوانست آن‌چنان‌که بایسته بود ایفای نقش کند.

و مجموعه‌ی شرایط حاکم منجر به آن شد که کار تئاتر ایران، اکنون به جایی برسد که اصولاً عنصری چون طراحی (صحنه، اسباب صحنه، لباس، نور، صدا، رنگ، افکت و اسپشیال‌افکت، …، یا فیلم و تصویر و …)، به‌کلی از تئاتر محو شده، و قریب به اتفاق نمایش‌ها، بدون دکور و لباس و …، بر روی صحنه بروند.

در چنین وانفسایی است که کار کارگردانانی چون علی رفیعی، اهمیتی مضاعف پیدا می‌کند، و البته کار بخشی از مستعدترین کارگردانان جوان ایرانی، که به نام برخی از آن‌ها اشاره شد، و با دنباله‌روی از او و دیگر کارگردانان بزرگ معاصر ایران و جهان، گاه این توفیق را پیدا کرده‌اند، که ایده‌های متقدمینی چون کریگ، آپیا، پیسکاتور، راینهارت و … را تکامل بخشند و از پیشگامان‌شان، پیشی بگیرند.

اجرای «بر زمین می‌زندش»، نمونه‌ای از چنین تجربیات موفق و شاخصی است.

چرا که در کنار معضلات مالی و اقتصادی، به‌عنوان موانعی بسیار بزرگ برای پرداختن به چنین تجربیاتی، موضوع محدودیت‌های فنی و تکنیکی، و در کنار آن عدم‌همراهی مدیران و صاحبان سالن‌ها، هم به‌عنوان موانع بزرگی دیگر، عموماً تحقق و اجرای بسیاری از ایده‌های ذهنی را ناممکن می‌سازد.

اما شمس موفق می‌شود یک ایده‌ی بدیع و جسورانه، که بر خلاف برخی اسلافش، وام‌دار تجربیات پیشینی در تئاتر جهان هم به‌نظر نمی‌رسد، به‌رغم تمام محدودیت‌های فنی و تکنیکی، به‌نحو بسیار مطلوب و کاملی اجرایی کند.

اتفاقی که در این سطح از تحرک صحنه‌‌ای، با صحنه‌ای که نه بر محور افقی، که بر محور عمودی می‌چرخد، و انواع و اقسام هماهنگی‌های پیچیده و پیش‌بینی‌هایی که مستلزم تحقق درست آن است، آن هم در این شرايط بغرنج سیاسی، اجتماعی، اقتصادی، بی‌سابقه بوده، قابل تقدیر و ستایش است.

در کنار این طراحی بدیع، که در تناسب کامل با داستان و محتوای نمایش‌نامه و موضوع زمان و جبر آن، انتخاب شده، دیگر اجزای بصری، از لباس و رنگ گرفته، تا آکسسوار و نور و صدا و افکت‌‌های صوتی و بصری و … همگی در حد عالی به کار گرفته شده است.

و در کنار آن، بازی بی‌نظیر یک تیم هماهنگ از بازیگران کم‌تر شناخته‌شده، که به‌رغم تفاوت در سطح و توان اولیه‌ی بازیگری، اختصاص مدت‌زمان طولانی و کافی برای تمرینات، در کنار تبحر کارگردان برای ایفای مناسب نقش خود به‌منظور خودیابی بازیگر (همان نقشی که برشت از آن به‌عنوان ماما یاد می‌کرد)، موجب یکدستی بازی‌ها و نزدیک شدن بازیگر به نهایت توان ممکن بازیگری‌ و ایفای نقش شده است (بر خلاف آن‌چه متاسفانه در تمامی سال‌های اخیر به‌شدت رواج یافته، و مدت تمرینات را، آن هم بدون تمرکز و توجه و طی مقدمات لازم، به چند هفته و عموماً کم‌تر از یک ماه، تقلیل داده است، که البته پدیده‌ی مذموم دیگری متأثر از حاکمیت پول و سلبریتی‌هاست).

و همه‌ی این‌ تلاش و همراهی گروهی در نمایش «بر زمین می‌زندش»، به یک «میزانسن» تئاتری، به مفهوم حقیقی کلمه، منجر شده، که تحسین‌برانگیز است.
اما آن‌چه موجب طرح برخی انتقادها نسبت به نمایش شده است، به‌نظر بیش‌تر به متن نمایش‌نامه بازمی‌گردد.

البته علی شمس در تجربیات پیشین خود، موضوع نوعی تردستی و شعبده‌بازی یا تروکاژ و استفاده از افکت‌ها و اسپشیال‌افکت‌های صحنه‌ای را بارها و بارها با موفقیت آزموده و گسترش داده، و در «بر زمین می‌زندش»، به اوج و تکامل رسانده است، اما از طرف دیگر نمی‌توان او را از شیفتگی و در مواردی غفلت حاصل از این شگفتی، یا بازی‌ای که خود ساخته است، کاملاً مبری دید (به‌خصوص آن‌که هم‌چنان ویژگی‌های ارزشمند کودک درونش را حفظ کرده است)، و در این‌جا هم به‌نظر می‌رسد غفلت‌آمیزانه گاه به دام بازی خودش می‌افتد.

تجربیات او در نمایش‌نامه‌نویسی هم، هر چند در سطح شاخص‌ترین نمایش‌نامه‌نویسان معاصر مطرح است، اما شاید همواره با توفیقی در سطح کارگردانی‌اش، مواجه نبوده است.

در این‌که کلیت متن «بر زمین می‌زندش»، مناسب‌ترین واکنش و پاسخ او در مقام یک هنرمند و یک کنش‌گر تئاتری به شرایط زمانه‌اش است، تردیدی نیست.
اما به‌رغم گریز متعمدانه‌ی او از الگوهای نمایش‌نامه‌نویسی متعارف و کلاسیک، این نکته از دروس پایه‌ی درام‌نویسی کلاسیک که هرگز نمی‌توان (یا بهتر است گفته شود خیلی خیلی به‌سختی بتوان) مفاهیم کلی و عظیم را مبنا و اساس خلق درام قرار داد، بلکه عموماً این ناگزیری وجود دارد، که این‌گونه موضوعات، در قالب یک قصه‌ و داستان، طرح شود، در این‌جا مصداق پیدا می‌کند، آن‌چنان‌که بکت و ژنه در اشکال مدرن و ایبسن و استریندبرگ و برشت در اشکال کلاسیک به آن دست یافته‌اند.

موضوعی که به‌نظر نمی‌رسد شمس در این تجربه‌ی تازه، و به‌رغم آن‌که کلاژگونگی و پیچیدگی و غامض‌گویی و تلاش برای تقلیل جایگاه متن، و در برابر آن ارتقاء نقش مخاطب در فرآیند خلق، و قائل شدن جایگاهی ویژه برای طراحی، را متعمدانه و با آگاهی انتخاب کرده باشد، توانسته باشد در آن به توفیق کاملی برسد.

مبانی موضوعات او با شکلی که از روایت انتخاب می‌کند، همیشه غامض‌تر و پیچیده‌تر و وسیع‌تر از آن به‌نظر می‌رسند که در چهارچوب یک درام، قابل‌گنجاندن و طرح و انتقال باشند، و این غامض بودن و پیچیدگی، هم بر ریتم و مدت‌زمان نمایش، و هم بر کیفیت ارتباط مخاطب اثر می‌گذارد.

شمس از ناگزیری‌ای محتوم سخن می‌گوید، از استیلای ابتذال و شر (یا چنان‌که آرنت گفته است ابتذال شر)، از سلطه‌ی جهالت و بی‌خردی، و انزوای خردمندی و فرهیختگی، آوار شدن زمان، و رابطه‌ی انسان و زمانه و قدرت، نه‌تنها قدرت سیاسی (که به‌دلیل شرایط اجتماعی‌اش بیش‌تر نمود پیدا می‌کند)، که قدرت در مفهوم ازلی و کائناتی آن، آن‌چه فراتر از اراده و اختیار آدمی است، و بارزترین وجه و نمود آن مرگ است. از تلاش یا میل و خواست گردن کج نکردن در برابر نواله‌ای ناگزیر، آن‌چنان‌که شاملو می‌گفت، یا چنان‌که بکت و برشت از آن سخن گفته‌اند.

اما به‌رغم تمامی تلاش‌ها، به‌نظر می‌رسد فشار سخن‌های ناگفته، و دور شدن از سرنخ اصلی، در کنار متعهد ماندن به عدم‌قطعیت و کولاژگونگی و تعدد شخصیت‌ها و داستانک‌ها و انواع حاشیه‌ها و غامض‌گویی‌ها، نتوانسته است نمایش را از ایجاد اخلال در برقراری ارتباط موثر با مخاطب، مصون نگاه بدارد.»

بیشتر بخوانید:

بیش از ۱۲ هزار نفر به تماشای نمایش‌ های سالن‌های دولتی نشستند

https://didhonar.ir/?p=96805

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *