به گزارش پلاتو هنر، با شدت گرفتن روند تولید آثار پست دراماتیک در تئاتر ایران و حذف تدریجی روایتهای معمول و کلاسیک در نمایشها و نمایشنامهها در سالهای اخیر، بحث درباره نقش تازه تماشاگر بیش از پیش اهمیت یافته است. در حالی که درام کلاسیک بر حضور تماشاگر منفعل و نظارهگر استوار بود، تئاتر معاصر او را به درون اجرا میکشد و از یک بیننده بیرونی به عاملی درون متنی و مشارکتگر (چه حین اجرا و چه پس از پایان آن) بدل میسازد. این تغییر نه صرفا یک انتخاب زیباییشناسانه، بلکه نشانه تحولی عمیق در درک ما از «نمایش»، «روایت» و حتی «تماشا» است.
در چنین بستری، بازخوانی نظریه هانس تیس لمان در کتاب «تئاتر پست دراماتیک» میتواند به فهم بهتر این دگرگونی کمک کند؛ جایی که تماشاگر نه در حاشیه، بلکه در مرکز تجربه نمایشی قرار میگیرد و تئاتر به میدان تجربهای زنده و چندوجهی بدل میشود.
مثالی بر نمایشهای پست دراماتیک
برای درک بهتر منظور، میتوان به نمایش «بر زمین میزندش» به کارگردانی علی شمس اشاره کرد. این نمایش نمونهای برجسته از تئاتر پستدراماتیک در ایران است. این اثر که از ۲۲ تیر تا ۲۸ شهریور ۱۴۰۴ در سالن اصلی تئاتر شهر اجرا شد، با بهرهگیری از ساختار غیرخطی، ارجاعات اسطورهای و استفاده خلاقانه از بدن و فضا، تجربهای متفاوت و چالشبرانگیز برای تماشاگران فراهم آورد.

در «بر زمین میزندش»، روایت کلاسیک کنار گذاشته شده و به جای آن، تماشاگر با مجموعهای از تصاویر، حرکات و صداها مواجه میشود که معنا را نه در روایت کلی، بلکه در لحظه میسازند. این ویژگیها، این نمایش را به نمونهای شاخص از تئاتر پست دراماتیک در ایران تبدیل کرده است.
تماشاگر در تئاتر پست دراماتیک
در دهههای پایانی قرن بیستم، تئاتر جهان وارد مرحلهای تازه از اندیشه و بیان شد. دیگر نمایش بر محور روایت یا قهرمان شکل نمیگرفت و تجربه زنده صحنه و نحوه حضور و نگاه تماشاگر در مرکز توجه قرار گرفت. این تحول را هانس تیس لمان در کتاب «تئاتر پست دراماتیک» شرح داده است؛ جایی که مفهوم «درام» بهعنوان ساختار مرکزی تئاتر کنار میرود و جای خود را به تجربهای چندوجهی از زمان، بدن، فضا و ادراک میدهد.
پایان روایت و آغاز تجربه
درام کلاسیک همواره بر بنیانی سه پردهای استوار بود: آغاز، بحران (یا رویداد) و پایان. این ساختار، مخاطب را در مسیری احساسی هدایت میکرد تا در پایان به نوعی پالایش برسد. اما در تئاتر پست دراماتیک، روایت فرو میپاشد و جای خود را به شبکهای از لحظات، تکرارها، سکوتها و مواجهات میدهد و دیگر خبری از خط داستانی منسجم نیست. تماشاگر با مجموعهای از تصویرها، صداها و کنشها روبهروست که معنا را در لحظه میسازند و هم زمان از بین میبرند.
در این نوع تئاتر، هر اجرا یکتا و غیرقابل تکرار است. معنا نه در متن، بلکه در بستر زنده بین بازیگر و تماشاگر شکل میگیرد. صحنه به آزمایشگاهی برای ادراک بدل میشود؛ جایی که مخاطب باید از تجربه صرفِ دیدن، به تجربه «بودن» برسد.
تماشاگر از نظاره تا مشارکت
درام سنتی بر جدایی روشن صحنه و تماشاگر بنا شده بود. تماشاگر در تاریکی مینشست و به جهانی خیالی نگاه میکرد که در مقابلش شکل میگرفت. این فاصله، بخشی از قرارداد همیشگی تئاتر بود. تئاتر پست دراماتیک، این مرز فرو میریزد. گاه بازیگران وارد جمع تماشاگران میشوند، گاه نور سالن روشن میماند و گاه خود مخاطب به بخشی از اجرا بدل میشود. این جابهجایی از «تماشا» به «مشارکت»، یکی از اصلیترین تفاوتهای این تئاتر با فرمهای پیشین است.
در این نوع اجراها این تماشاگر پست دراماتیک باید تصمیم بگیرد چگونه واکنش نشان دهد؛ آیا در سکوت بماند، پاسخ دهد، یا حتی بخشی از رویداد شود. او دیگر مخاطب منفعل نیست، بلکه جزو سازندگان اثر است. بدون حضور او، اجرا تنها مجموعهای از حرکت و صداست و با حضور تماشاگر، تبدیل به تجربهای زنده و کامل میشود.
بدن به جای شخصیت
در ساختار پست دراماتیک، بدن بازیگر نقش محوری دارد. بدن نه بهعنوان ابزار بیان شخصیت، بلکه بهعنوان واقعیتی فیزیکی و زیباشناختی در صحنه حضور مییابد. حرکت، تنفس، تعادل، فشار و حتی خستگی بدن بخشی از زبان تئاتر میشود. این حضور بیواسطه، تماشاگر را به ادراک تازهای از زمان و فضا میکشاند.

در چنین اجرایی، بدن به رسانهای تبدیل میشود که معنا را در سطحی حسی و غریزی منتقل میکند. تماشاگر به جای دنبال کردن کنش داستانی، با فیزیک حضور و ریتم بدن مواجه میشود. این انتقال از «گفتار» به «حضور»، از مهمترین نشانههای تئاتر پست دراماتیک است.
تئاتر به مثابه رویداد
هانس تیس لمان تاکید میکند که تئاتر پست دراماتیک را باید به جای «اثر»، بهعنوان «رویداد» فهمید. نمایش نه محصولی قابل تکرار، بلکه واقعهای زنده است که تنها در لحظه وقوع معنا پیدا میکند. در این رویداد، تماشاگر و بازیگر در یک میدان انرژی مشترک قرار میگیرند. هر اجرا با تماشاگران متفاوت، کیفیت تازهای پیدا میکند.
این نگاه، تئاتر را به هنر حضور بدل میکند. همانطور که موسیقی زنده تنها در اجرا (و گاه همخوانی تماشاگر) معنا دارد، تئاتر پست دراماتیک هم فقط در لحظه همزمانی صحنه و مخاطب وجود دارد. هیچ فیلمبرداری، هیچ ضبطی نمیتواند تجربه واقعی آن را منتقل کند، چون اصل ماجرا در بودن مشترک تماشاگر و بازیگر است.
ناپایداری معنا
یکی از ویژگیهای بنیادین این تئاتر، ناپایداری معناست. در این نوع اجرا هیچ تفسیر قطعیای وجود ندارد. هر تماشاگر بسته به تجربه زیستی، فرهنگی و ذهنی خود، معنا را از نو میسازد. ممکن است برای یک نفر، سکوت طولانی روی صحنه نشانه اضطراب باشد و برای دیگری، آرامش یا مرگ. این چندگانگی معنا همان چیزی است که تئاتر پست دراماتیک را از تئاتر روایی و متنی جدا میکند؛ چرا که به جای تحمیل پیام، امکان ادراکهای شخصی را فراهم میآورد.
در نتیجه، تماشاگر نه مصرفکننده معنا، بلکه تولیدکننده آن است. لمان مینویسد: «تئاتر پستدراماتیک تماشاگر را از موقعیت تفسیرگر بیرونی به بخشی از فرآیند دالبخشی بدل میکند.»
سکوت، تکرار و زمان کند
بسیاری از اجراهای پست دراماتیک با ریتمی کند و گاه آزاردهنده پیش میروند. تکرار حرکات، توقف در میان جملهها و سکوتهای طولانی بخشی از زبان اجراست. این کندی، تماشاگر را مجبور میکند تا از عادتهای تماشای خود فاصله بگیرد. او باید در برابر این زمان طولانی مقاومت کند و با تجربهای که در حال اتفاق است روبهرو شود. در این سکوت و تکرار، معنا صرفا گفته نمیشود، بلکه کاملا حس میشود.

پیوند دوباره با آیین
تئاتر پسادراماتیک در ظاهر مدرن و تجربی است، اما در عمق خود به سرچشمههای آیینی تئاتر باز میگردد. در آیینها سنتی نیز میان اجراگر و تماشاگر فاصلهای وجود نداشت. همه بخشی از یک تجربه جمعی بودند که حضور، بدن و تکرار در آن نقش اساسی داشت. این بازگشت، تئاتر را از حالت بازنمایی روایت خارج میکند و به فضایی زنده و مشارکتی بدل میسازد.
زیباییشناسی حضور
اگر در تئاتر سنتی، زیبایی در گفتوگو و نظم دراماتیک نهفته بود، در تئاتر پست دراماتیک زیبایی در «حضور» و «شیوه اجرا» است. حضور و اجرای بیواسطه بدنها، اصوات، نور و زمان. این زیبایی گاهی خشونتبار، گاهی خسته کننده و گاهی شاعرانه است. اما همیشه واقعی است، چراکه در لحظه اتفاق میافتد. تماشاگر در این فضا نه به دنبال سرگرمی است و نه به دنبال پیام؛ او به دنبال تجربه زندهای است که بتواند خودش را در آن ببیند یا گم کند. این شکل از تئاتر، او را از مصرف فرهنگی دور کرده و به شرکتکننده فرهنگی بدل میسازد.
تئاتر پست دراماتیک و انسان معاصر
تئاتر پست دراماتیک بازتاب مستقیم وضعیت انسان معاصر است؛ انسانی که در جهانی آشفته، پر از تصویر و تداخل صداها زندگی میکند. همانگونه که در زندگی روزمره، معناها سریع ساخته و از بین میروند، در این تئاتر نیز هیچ معنای پایداری وجود ندارد. ساختار اجرا درست مثل جهان امروز گسسته است.
این تئاتر با ایجاد لحظاتی از سکوت، بینظمی یا اغتشاش، مخاطب را وادار میکند به تجربه خود کاملا فکر کند. شاید به همین دلیل است که بسیاری از اجراهای پست دراماتیک بیش از آنکه سرگرمکننده باشند، تفکرآورند. آنها تماشاگر را در وضعیتی ناپایدار قرار میدهند تا بار دیگر نسبت به وجود خود با جهان پیرامون فکر کند.
بازتعریف رابطه صحنه و سالن
در تئاتر پست دراماتیک، فاصله صحنه و سالن نه حذف، بلکه دگرگون میشود. رابطه تماشاگر و بازیگر در این اجراها در یک سطح قرار میگیرد. در بعضی از اجراها نیز، مخاطبان در فضای اجرا پراکندهاند و حرکت بازیگران در میان آنها جریان دارد. در برخی دیگر، واکنش تماشاگران بخشی از ترکیب صوتی و زمانی اجرا محسوب میشود. در این وضعیت، هیچکس در مرکز نیست. معنا در تعامل میان افراد و عناصر شکل میگیرد. تماشاگر به اندازه کارگردان، بخشی از نظام تولید معناست.

نقش روایت در نماش
در نمایشهای پست دراماتیک، روایت دیگر محور اصلی نیست بلکه به حاشیه رانده میشود یا گاه به کلی از میان میرود. آنچه درام کلاسیک بر پایه کنش، تعلیق و گرهگشایی بنا میکرد، در اینجا جای خود را به تجربههای پراکنده و لحظهای میدهد. داستان اگر هم وجود داشته باشد، نه به شکل خطی و منسجم، بلکه همچون تکههایی از حافظه، رویا یا بازتابی از ناخودآگاه در صحنه حضور دارد. چنین ساختاری مخاطب را وادار میکند که خود، پیوند میان این قطعات را جستوجو کند و از موقعیت تماشاگر منفعل خارج شود. تجربهای که فرم ارائه آن بیشتر به شعر یا موسیقی نزدیک است تا به داستانگویی مرسوم.
جمعبندی و تحلیل
تئاتر پست دراماتیک بیش از آنکه درباره متن باشد، برپایه تجربه استوار است. این تجربه نه به دنبال بازنمایی واقعیت، بلکه به دنبال مواجهه با واقعیت است؛ واقعیتی که از بدن، فضا و زمان ساخته میشود. هانس تیس لمان با طرح این نظریه، تئاتر را از وابستگی به متن و درام آزاد کرد و آن را به هنر حضور بازگرداند. اهمیت این نگاه در تئاتر امروز آن است که انسان را دوباره در مرکز تجربه قرار میدهد. در جهانی که رسانههای تصویری میان انسان و واقعیت دیوار ساختهاند، تئاتر پست دراماتیک یادآور حضور مستقیم و بیواسطه است. تماشاگر دیگر مصرف کننده تصاویر نیست، بلکه شریک رویداد است.
از این رو، تئاتر پست دراماتیک را میتوان پاسخی فرهنگی به وضعیت انسان معاصر دانست: تلاشی برای بازگرداندن تجربه زنده در جهانی که روزبهروز مجازیتر میشود. این تئاتر، تماشاگر را نه در مقام مخاطب، بلکه در مقام شاهد، شریک و آفریننده مینشاند؛ انسانی که در تاریکی سالن، دوباره حضور خود را به یاد میآورد.
انتهای گزارش / بیشتر بخوانید:
۹ ماه تمرین بدون بداهه/ «وودوو» مثل یک مکانیزم دقیق ساخته شد




