به گزارش پلاتو هنر، تاریخ تئاتر ایران را نمیتوان بدون یادآوری زنانی روایت کرد که در نخستین دهههای شکلگیری تئاتر نوین، از مرزهای عرف و محدودیتهای اجتماعی عبور کردند و روی صحنه ایستادند. لرتا هایراپتیان یکی از برجستهترین چهرههای این نسل بود؛ بازیگری که از کودکی به دنیای نمایش راه یافت و در طول بیش از پنج دهه فعالیت، دورههای متفاوتی از تاریخ تئاتر ایران را تجربه کرد.
او در کنار عبدالحسین نوشین، در شکلگیری بخشی از جریان تئاتر حرفهای ایران حضور داشت، سالهایی از زندگی را در مهاجرت و دوری از صحنه گذراند و پس از بازگشت، بار دیگر در کنار نسل تازهای از کارگردانان و بازیگران به فعالیت پرداخت. کارنامه لرتا هایراپتیان تنها مجموعهای از نقشها و اجراها نیست؛ بخشی از تاریخ حضور زنان در تئاتر ایران و روایت پایداری هنرمندی است که صحنه را خانه اصلی خود میدانست. در ادامه نگاهی داریم به زندگی این هنرمند.

زندگی و سالهای آغازین
لرتا هایراپتیان تبریزی، مشهور به لرتا، بازیگر برجسته تئاتر ایران و از نخستین زنانی بود که در دورهای دشوار برای حضور زنان در هنرهای نمایشی، بهطور حرفهای روی صحنه رفت. او در سال ۱۹۱۱ میلادی در محله زرگنده تهران، در خانوادهای ارمنیتبار، متولد شد.
لرتا تحصیلات ابتدایی خود را در مدرسه ژاندارک گذراند و سپس به مدرسه روسها رفت و دیپلم گرفت. علاقهاش به نمایش از دوران کودکی آشکار بود. در روایتهای مختلف، سن نخستین حضور او روی صحنه هشت، ده یا یازده سال ذکر شده است؛ بنابراین نمیتوان درباره سن دقیق آن با قطعیت سخن گفت. آنچه روشن است، این است که او از کودکی با اجرای نمایش آشنا شد و خیلی زود فعالیت هنری را جدی گرفت.
در آن سالها، حضور زنان در تئاتر ایران هنوز با موانع اجتماعی و فرهنگی فراوانی روبهرو بود. در بسیاری از نمایشها، نقش زنان را مردان بازی میکردند و بازیگری زن شغلی پذیرفتهشده و معمول به شمار نمیآمد. لرتا از زنانی بود که با استمرار حضور خود در صحنه، در تغییر این وضعیت نقش داشت.

آغاز فعالیت حرفهای و گروههای نمایشی
لرتا هایراپتیان پس از تجربههای دوران مدرسه، وارد محافل و گروههای نمایشی تهران شد. فعالیت او با کلوپ موزیکال پیوند داشت و پس از آن در گروهها و مجموعههایی چون کمدی اخوان، کمدی ایران، جامعه باربد، گروه نکیسا، کانون ایران جوان، کانون صنعتی و مجمع تئاترال تهران حضور پیدا کرد.
این گروهها در دورهای فعالیت میکردند که تئاتر ایران هنوز در حال گذار از اجراهای پراکنده و سرگرمیمحور به سوی فعالیت حرفهایتر بود. لرتا در این محیطها تجربه بازی در نمایشهای گوناگون را به دست آورد و بهتدریج به بازیگری شناختهشده تبدیل شد.
اهمیت فعالیت او فقط در تعداد اجراها یا نقشهایی که بر عهده گرفت خلاصه نمیشد. حضور مستمر یک زن در گروههای نمایشی و پذیرفتن نقشهای مختلف، در فضایی که هنوز بازیگری زنان با مقاومت اجتماعی روبهرو بود، خود اقدامی پیشروانه به شمار میرفت.

آشنایی و همکاری لرتا هایراپتیان با عبدالحسین نوشین
یکی از مهمترین فصلهای زندگی هنری و شخصی لرتا هایراپتیان، آشنایی و همکاری با عبدالحسین نوشین بود. نوشین از چهرههای اثرگذار تئاتر نوین ایران به شمار میرفت و در زمینه کارگردانی، بازیگری، آموزش و سازماندهی گروههای نمایشی فعالیت میکرد. آشنایی این دو در محیط تئاتر شکل گرفت و همکاری هنریشان به ازدواج انجامید.
درباره تاریخ دقیق ازدواج آنها در منابع اختلاف وجود دارد و سالهای ۱۳۱۲ تا ۱۳۱۴ خورشیدی ذکر شده است. آنچه مسلم است، این است که زندگی مشترک آنها با همکاری هنری و فعالیت در فضای پرتحول تئاتر ایران همراه بود.
لرتا هایراپتیان در نمایشهایی که نوشین در آنها نقش کارگردان یا تنظیمکننده داشت، حضور پیدا کرد. از جمله آثاری که نام او در ارتباط با آنها آمده است میتوان به «ولپن»، «پرنده آبی»، «توپاز»، «مستنطق» و «چراغ گاز» اشاره کرد. همکاری آن دو در شکلگیری گروهی منسجم از بازیگران و پیشرفت شیوههای اجرایی تئاتر ایران اهمیت داشت.

جشن هزاره فردوسی و سفرهای تئاتری
در سال ۱۳۱۳ و همزمان با جشن هزاره فردوسی، نوشین سه تابلو نمایشی از داستانهای شاهنامه را با همکاری محمدعلی فروغی و مجتبی مینوی تنظیم کرد. موسیقی این برنامه را غلامحسین مینباشیان بر عهده داشت و لرتا هایراپتیان در کنار نوشین، خیرخواه و محتشم در آن بازی کرد. اجراها در هتل پالاس تهران و کلوپ فردوسی برگزار شدند.
این برنامه از تجربههای مهم پیوند ادبیات کلاسیک ایران با تئاتر صحنهای بود. انتخاب داستانهای شاهنامه و تبدیل آنها به تابلوهای نمایشی، بخشی از تلاش هنرمندان آن دوره برای ایجاد تئاتری متناسب با میراث ادبی و فرهنگی ایران محسوب میشد.
در سال ۱۳۱۵، لرتا هایراپتیان، نوشین و حسین خیرخواه برای حضور در فستیوال تئاتر مسکو دعوت شدند. پس از این سفر، آنها به پاریس رفتند و حدود یک سال به مشاهده و مطالعه اجراهای تئاتری پرداختند. این سفرها امکان آشنایی با شیوههای تازه بازیگری و کارگردانی را برای آنان فراهم کرد و در تجربه حرفهایشان تأثیر گذاشت.
تئاتر فرهنگ، تولد کاوه و ادامه فعالیت
در سالهای آغاز دهه ۱۳۲۰، فعالیتهای نوشین و گروه همکارانش به سوی ایجاد تئاترهایی با ساختار حرفهایتر پیش رفت. تئاتر فرهنگ در خیابان لالهزار در سال ۱۳۲۳ افتتاح شد. در ماههای پایانی سال ۱۳۲۲، لرتا هایراپتیان که باردار بود، در تمرین نمایش «ولپن» نقش گلبهار را بازی میکرد.
فرزند او و نوشین، کاوه، در اکتبر ۱۹۴۳، برابر با مهر ۱۳۲۲، متولد شد. لرتا پس از تولد فرزندش مدتی بیشتر به خانواده پرداخت، اما فعالیت هنری را کنار نگذاشت و در ادامه همچنان در نمایشهای گروه نوشین حضور داشت.
در سال ۱۳۲۵، نوشین تئاتر فردوسی را با اجرای نمایش «مستنطق» اثر پریستلی و با ترجمه بزرگ علوی افتتاح کرد. این تئاتر به یکی از مهمترین مراکز فعالیت گروه نوشین تبدیل شد و لرتا نیز در این دوره از بازیگران اصلی آن بود.

کودتای سیاسی، زندانیشدن نوشین و تئاتر سعدی
پس از سوءقصد به محمدرضاشاه در ۱۵ بهمن ۱۳۲۷، فضای سیاسی ایران بهشدت تغییر کرد. حزب توده غیرقانونی اعلام شد و فعالیت بسیاری از نهادها و گروههای وابسته به آن متوقف شد. تئاتر فردوسی نیز تعطیل شد و نوشین به زندان افتاد. او سرانجام با کمک شبکهای از همراهانش از زندان گریخت، مدتی مخفیانه زندگی کرد و سپس به شوروی رفت.
لرتا هایراپتیان در ایران ماند و فعالیت تئاتری خود را ادامه داد. او از سال ۱۳۲۸ بار دیگر بهطور جدی روی صحنه حاضر شد و با حسین خیرخواه در تئاتر سعدی همکاری کرد. تئاتر سعدی در پاییز ۱۳۲۹ به همت شاگردان و همکاران نوشین در خیابان شاهآباد افتتاح شد. نخستین برنامه آن «بادبزن خانم وندرمیر» بود.
لرتا در نمایشهای دیگری از جمله «ولپن»، «مستنطق»، «سرنوشت»، «پرنده آبی» و «شنل قرمزی» نیز حضور داشت. در این دوره، اجرای آثار نوشته یا ترجمهشده نوشین که در دوران زندان او فراهم شده بودند، بخشی از فعالیت گروه به شمار میرفت.
محمد عاصمی در روایتی از زبان لرتا هایراپتیان، به دشواریهای حضور او در تئاتر در آن سالها اشاره میکند. بنا بر این خاطره، لرتا گاهی برای آنکه شناخته نشود، چادر بر سر میکرد و با درشکه به محل تئاتر میرفت. این روایت تصویری از شرایط اجتماعی آن دوره و دشواریهایی به دست میدهد که زنان بازیگر برای ادامه کار خود تحمل میکردند.
مهاجرت به مسکو و تحصیل در تئاتر
پس از فرار نوشین به شوروی، زندگی خانوادگی لرتا هایراپتیان نیز دستخوش تغییر شد. در سال ۱۹۵۳، لرتا همراه پسرش کاوه، از مسیر فرانسه به مسکو رفت و به نوشین پیوست. این مهاجرت به معنای فاصله گرفتن موقت او از فضای تئاتر ایران بود، اما فرصت تازهای برای ادامه آموزش حرفهای فراهم کرد.
در روایتهای مربوط به تحصیلات او در شوروی، از تحصیل در استودیوی تئاتر هنری مسکو و نیز رشته تئاتر دانشگاه مسکو نام برده شده است. درباره نسبت دقیق این دو عنوان و شکل رسمی دوره تحصیلی او باید با احتیاط سخن گفت؛ منابع موجود همیشه این دو را بهروشنی از یکدیگر تفکیک نمیکنند. با این حال، روشن است که لرتا هایراپتیان در سالهای اقامت در مسکو آموزش تئاتری خود را ادامه داد و تجربهای تازه از محیط حرفهای تئاتر شوروی به دست آورد.
اقامت او در شوروی حدود یک دهه طول کشید. نوشین به دلیل شرایط سیاسی امکان بازگشت به ایران را نداشت، اما لرتا سرانجام تصمیم گرفت به کشور بازگردد. تاریخ بازگشت او در منابع یکسان نیست و سالهای ۱۳۴۳، ۱۳۴۴ و ۱۹۶۵ ذکر شدهاند. آنچه در روایت زندگی او اهمیت دارد، این است که بازگشتش بدون نوشین صورت گرفت و او بار دیگر فعالیت حرفهای خود را در ایران از سر گرفت.

بازگشت به ایران و تئاتر کسری
پس از بازگشت به ایران، لرتا هایراپتیان با گروهی از هنرمندان تئاتر همکاری کرد و در راهاندازی فعالیت تازهای در تئاتر کسری نقش داشت. او به همراه تقی مینا، علیرضا افضلیپور و محمدعلی جعفری، این تئاتر را اجاره کردند و گروه جدیدی تشکیل دادند.
از اجراهای این گروه میتوان به «گناهکاران بیگناه» نوشته الکساندر استروفسکی و «ماجرای شبانه» اشاره کرد. بازگشت لرتا به صحنه در شرایطی صورت گرفت که تئاتر ایران در فاصله سالهای غیبت او تغییرات زیادی را تجربه کرده بود. نسل تازهای از بازیگران و کارگردانان وارد میدان شده بودند و شکلهای جدیدی از اجرا در حال شکلگیری بود.
لرتا هایراپتیان با وجود این تغییرات توانست جایگاه خود را حفظ کند. تجربه طولانی او، تسلط بر صحنه و آشنایی با شیوههای گوناگون بازیگری، باعث شد همچنان از بازیگران مورد توجه گروههای تئاتری باشد.
همکاری با کارگاه نمایش و نسل تازه تئاتر
در دهه ۱۳۵۰، لرتا هایراپتیان با کارگاه نمایش همکاری کرد؛ مجموعهای که در شکلگیری جریانهای تجربی و نوگرای تئاتر ایران نقش مهمی داشت. همکاری با کارگردانانی چون آربی آوانسیان، ایرج انور و داریوش فرهنگ، او را در تماس مستقیم با نسل تازهای از تئاتر ایران قرار داد.
در فهرست اجراهای این دوره، نام نمایشهایی چون «دو جلاد» نوشته فرناندو آرابال به کارگردانی ایرج انور، «همانطوری که بودهایم» نوشته آرتور آدامف به کارگردانی آربی آوانسیان، «ادیپ شهریار» به کارگردانی داریوش فرهنگ و «ایلف کوچولو» نوشته هنریک ایبسن به کارگردانی آربی آوانسیان دیده میشود.
یکی از مهمترین رویدادهای این دوره، افتتاح سالن چهارسو در مجموعه تئاتر شهر به نام لرتا بود. این مراسم به مناسبت پنجاه سال فعالیت تئاتری او برگزار شد و نمایش «خلوت خفتگان» به کارگردانی آربی آوانسیان روی صحنه رفت. لرتا و سوسن تسلیمی در این اجرا بازی کردند. نامگذاری سالن به نام او نشانهای از جایگاه ویژهاش در تاریخ تئاتر ایران بود؛ جایگاهی که نه فقط به سابقه طولانی فعالیت، بلکه به نقش او در عبور تئاتر ایران از دورهای به دوره دیگر مربوط میشد.

لرتا هایراپتیان در سینما و تلویزیون
از جمله آثار سینمایی منسوب به او میتوان به «شب اعدام» ساخته داوود ملاپور، «احساس داغ» و «معرکه» ساخته روبیک زادوریان، «همای سعادت» ساخته فابی چاناکیا، «باشرفها» ساخته قدرتالله بزرگی، «تختخواب سهنفره» ساخته نصرت کریمی و «اسرار گنج دره جنی» ساخته ابراهیم گلستان اشاره کرد.
لرتا هایراپتیان در تلویزیون نیز در مجموعه «خسرو میرزا، دوم» به کارگردانی نصرت کریمی حضور یافت. این مجموعه در سال ۱۳۵۶ ساخته شد و او در آن نقش عمهخانم، بزرگ خاندان اشرافی دیوانسالار، را بازی کرد. این نقش از آخرین حضورهای تصویری او به شمار میرود.
در گفتوگویی که لاله تقیان در سال ۱۳۵۶ با لرتا انجام داد، او درباره تفاوت نگاهش به تئاتر، سینما و تلویزیون توضیح داد. لرتا علاقه چندانی به بازی در فیلم سینمایی نداشت و آن را از نظر هنری با تئاتر همسنگ نمیدانست. در مقابل، حضور در مجموعه تلویزیونی را به دلیل جنبه مالی آن پذیرفته بود و میگفت تلاش میکند در همان کار نیز اجرای تمیزی ارائه دهد. او همچنین اشاره میکرد که با وجود پنجاه سال فعالیت در تئاتر، نسل تازه او را چندان نمیشناسد، اما تلویزیون موجب شده است که مخاطبان بیشتری با چهرهاش آشنا شوند.
سالهای پایانی زندگی و درگذشت
پس از انقلاب ۱۳۵۷، لرتا هایراپتیان ایران را ترک کرد و برای زندگی در کنار تنها فرزندش، کاوه، به وین اتریش رفت. گفته شده است که یکی از انگیزههای مهم او برای مهاجرت، کمک به نگهداری از نوهاش و زندگی در کنار خانواده بود. به این ترتیب، زنی که بیش از پنجاه سال از عمر خود را در صحنههای تئاتر ایران گذرانده بود، سالهای پایانی زندگی را دور از صحنه و در کنار خانواده سپری کرد.
لرتا هایراپتیان در ۲۹ مارس ۱۹۹۸، برابر با ۹ فروردین ۱۳۷۷، در وین درگذشت و در همان شهر به خاک سپرده شد. با مرگ او، یکی از حلقههای مهم تاریخ تئاتر ایران از میان رفت؛ بازیگری که از دوران کودکی وارد صحنه شده بود و در دورههای مختلف تاریخ معاصر ایران، از تئاترهای لالهزار تا تجربههای نوگرای کارگاه نمایش، حضور داشت.
اهمیت لرتا هایراپتیان را نمیتوان تنها با شمارش نقشهایش سنجید. او از نسلی بود که حضور زنان را در تئاتر ایران تثبیت کرد و در دورهای طولانی، با وجود تغییرات سیاسی، اجتماعی و هنری، به کار خود ادامه داد. نام او در کنار نام بازیگرانی قرار میگیرد که تاریخ تئاتر ایران بدون حضورشان قابل روایت نیست.

کارنامه هنری
نمایشهای شاخص
| ردیف | نام نمایش |
|---|---|
| ۱ | ولپن |
| ۲ | پرنده آبی |
| ۳ | توپاز |
| ۴ | مستنطق |
| ۵ | چراغ گاز |
| ۶ | گناهکاران بیگناه |
| ۷ | ماجرای شبانه |
| ۸ | دو جلاد |
| ۹ | همانطوری که بودهایم |
| ۱۰ | ادیپ شهریار |
| ۱۱ | ایلف کوچولو |
| ۱۲ | خلوت خفتگان |
فیلمهای سینمایی
| سال | نام فیلم | کارگردان |
|---|---|---|
| ۱۳۴۹ | شب اعدام | داوود ملاپور |
| ۱۳۵۰ | احساس داغ | روبیک زادوریان |
| ۱۳۵۰ | معرکه | روبیک زادوریان |
| ۱۳۵۰ | همای سعادت | فابی چاناکیا |
| ۱۳۵۱ | باشرفها | قدرتالله بزرگی |
| ۱۳۵۲ | تختخواب سهنفره | نصرت کریمی |
| ۱۳۵۳ | اسرار گنج دره جنی | ابراهیم گلستان |
آثار تلویزیونی
| سال | نام اثر | کارگردان | نقش |
|---|---|---|---|
| ۱۳۵۶ | خسرو میرزا، دوم | نصرت کریمی | عمهخانم |
نقلقولها و روایتهای مرتبط از لرتا هایراپتیان
«من عاشق تئاتر بودم و در صحنه تئاتر زندگی میکردم.»
این جمله در مقالهای از محمدتقی مینا به لرتا هایراپتیان نسبت داده شده و بهخوبی بیانگر جایگاه تئاتر در زندگی اوست.
درباره دشواری حضور زنان در تئاتر:
در خاطرهای که محمد عاصمی از زبان لرتا هایراپتیان نقل کرده، او برای رفتن به محل اجرا گاهی چادر بر سر میکرد و با درشکه خود را به تئاتر میرساند تا از نگاه و قضاوت دیگران دور بماند.
درباره بازی در سینما و تلویزیون:
در گفتوگوی لاله تقیان با لرتا هایراپتیان در سال ۱۳۵۶، او از علاقه بیشتر خود به تئاتر سخن گفته و بازی در فیلم سینمایی را چندان رضایتبخش نمیدانسته است. در عین حال، حضور در تلویزیون را به دلیل جنبه مالی پذیرفته بود و تأکید داشت که در هر شرایطی تلاش میکند کارش را درست و تمیز انجام دهد.

هنرمندان دیگر: