به گزارش پلاتوهنر، لیتوگرافی روشیاست که برای چاپ نوشتهها شکل گرفت، بعدها به یکی از ابزارهای مهم هنرمندان، تصویرگران و طراحان پوستر تبدیل شد. لیتوگرافی هنوز هم در کارگاههای چاپ هنری استفاده میشود؛ تکنیکی که برای شناخت آن باید از یک سنگ آهک صاف و تفاوت رفتار آب و چربی شروع کرد.
یک سنگ صاف، مدادی چرب و دستگاهی که کاغذ را با فشار روی سطح سنگ میفشارد؛ مواد و ابزارهایی که شاید در نگاه اول ارتباط چندانی با خلق یک اثر هنری نداشته باشند. اما همین ترکیب، در اواخر قرن هجدهم، راهی تازه برای چاپ تصویر باز کرد. روشی که بعدها لیتوگرافی یا سنگنگاری نام گرفت و به هنرمندان امکان داد طرحهایشان را بدون حکاکی مستقیم روی سطح، به نسخههای متعدد تبدیل کنند.
امروز، وقتی بخش بزرگی از تصویرها با نرمافزار طراحی میشوند و در چند ثانیه به دست مخاطب میرسند، لیتوگرافی همچنان در کارگاههای چاپ هنری جای خود را حفظ کرده است. دلیلش را باید در شیوه کار با این تکنیک جستوجو کرد؛ فرایندی که در آن، کیفیت خط و رنگ تنها به طراحی وابسته نیست و آمادهسازی سطح، نوع مرکب و نحوه چاپ نیز در نتیجه نهایی نقش دارند.

ماجرای زِنِفلدر و اختراعی که قرار نبود تاریخ هنر را تغییر دهد
داستان لیتوگرافی به آلویس زِنِفلدر، نمایشنامهنویس و بازیگر آلمانیزبان، برمیگردد. او در اواخر قرن هجدهم در مونیخ به دنبال راهی کمهزینهتر برای چاپ نوشتههایش بود. چاپ در آن دوره به روشهایی متکی بود که آمادهسازی آنها میتوانست زمانبر و پرهزینه باشد. زِنِفلدر بهجای کنارآمدن با این محدودیت، آزمایش روشهای تازه را آغاز کرد.
در جریان این آزمایشها، او به استفاده از سنگ آهک و مواد چرب برای آمادهسازی سطح چاپ رسید. این تجربهها در حدود سال ۱۷۹۶ آغاز شد و در سالهای پایانی دهه ۱۷۹۰ به شکلگیری روشی انجامید که بعدها در سراسر اروپا گسترش یافت.
در لیتوگرافی، تصویر بهجای آنکه با تراشیدن سنگ یا ایجاد شیار روی فلز ساخته شود، مستقیماً روی سطح صاف رسم میشود. این تفاوت، کار را برای کسانی که به طراحی و کیفیت خط اهمیت میدادند، جذاب میکرد. از سوی دیگر، امکان تکثیر تصویر و نوشته باعث شد این روش خیلی زود از محدوده آزمایشهای شخصی فراتر برود.
یکی از نخستین کاربردهای مهم لیتوگرافی، چاپ نتهای موسیقی بود. یوهان آنتون آندره، ناشر موسیقی در شهر اوفنباخ آلمان، در حدود سال ۱۸۰۰ با زِنِفلدر همکاری کرد و از این روش برای چاپ نتها بهره گرفت. چاپ نتهای موسیقی به دقت زیادی نیاز داشت و لیتوگرافی میتوانست در انتقال خطوط و نشانههای موسیقایی کارآمد باشد.
بعدها این تکنیک در چاپ نقشهها، تصویرهای کتاب، پرترهها و آثار هنری نیز مورد استفاده قرار گرفت. با گسترش روزنامهها و نشریات مصور در قرن نوزدهم، لیتوگرافی به یکی از روشهای مهم انتشار تصویر تبدیل شد.
چاپی که با آب و چربی کار میکند
برای فهم چگونگی کار لیتوگرافی، باید به یک ویژگی ساده مواد توجه کرد: آب و چربی بهراحتی با هم ترکیب نمیشوند. همین تفاوت، اساس این روش چاپ است.
در لیتوگرافی سنتی، هنرمند با مداد یا مرکب چرب روی سنگ آهک صیقلی طرح میکشد. پس از آن، سطح سنگ با موادی مانند صمغ عربی و ترکیبات مورد استفاده در آمادهسازی لیتوگرافیک پردازش میشود. هدف این است که بخشهای طراحیشده و قسمتهای خالی سطح، در برابر آب و مرکب رفتار متفاوتی داشته باشند.
هنگام چاپ، سنگ ابتدا مرطوب میشود. سپس مرکب روغنی با غلتک روی سطح آن قرار میگیرد. مرکب به بخشهای چرب تصویر میچسبد، در حالی که قسمتهای مرطوب و بدون تصویر آن را پس میزنند. در مرحله بعد، کاغذ روی سنگ قرار میگیرد و فشار دستگاه چاپ، تصویر را به کاغذ منتقل میکند.
برخلاف چاپ برجسته یا حکاکی روی فلز، در لیتوگرافی لازم نیست قسمتهای چاپشونده حتماً بالاتر یا پایینتر از سطح قرار بگیرند. تصویر و فضای خالی تقریباً در یک سطح هستند و تفاوت اصلی به ویژگیهای سطح و واکنش آن در برابر آب و چربی مربوط میشود.
این فرایند در توضیح ساده به نظر میرسد، اما اجرای آن به تجربه نیاز دارد. اگر سطح بهدرستی آماده نشده باشد، اگر میزان رطوبت مناسب نباشد یا مرکب بهدرستی روی سنگ قرار نگیرد، نتیجه ممکن است با طرح اولیه تفاوت داشته باشد. در چاپ رنگی نیز هر رنگ به آمادهسازی و چاپ جداگانه نیاز دارد و لایهها باید با دقت روی یکدیگر بنشینند.
به همین دلیل، لیتوگرافی تنها به طراحی محدود نمیشود. شناخت مواد، آمادهسازی سطح و تسلط بر دستگاه چاپ بخش مهمی از کار است؛ مهارتی که در کارگاههای چاپ هنری، معمولاً از طریق تجربه عملی به دست میآید.
از صفحه روزنامه تا دیوارهای شهر
در قرن نوزدهم، لیتوگرافی تنها در کارگاههای هنری مورد استفاده قرار نمیگرفت.
این روش به ناشران، مطبوعات و کسبوکارها امکان میداد تصویرهایی تولید کنند که انتشار آنها با روشهای پیشین دشوارتر یا پرهزینهتر بود.
در فرانسه، یکی از هنرمندانی که از این امکان استفاده کرد، اُنوره دومیه بود. او با کاریکاتورها و چاپهایش به سراغ موضوعات سیاسی و اجتماعی رفت و چهرههای قدرت، مناسبات طبقاتی و زندگی روزمره مردم را به تصویر کشید.
دومیه در نشریاتی مانند لو شارivari فعالیت میکرد؛ نشریهای که کاریکاتورهای سیاسی و اجتماعی را منتشر میکرد. تصویرهای او اغلب بر اغراق در چهرهها، حالت بدن و موقعیتهای روزمره تکیه داشتند. این ویژگیها باعث میشد پیام تصویر حتی برای مخاطبی که فرصت زیادی برای مکث نداشت، قابل دریافت باشد.
در اینجا قابلیت تکثیر لیتوگرافی اهمیت پیدا میکرد. یک تصویر انتقادی میتوانست در نسخههای متعدد منتشر شود و به دست مخاطبانی برسد که امکان دسترسی به آثار هنری یگانه را نداشتند. به این ترتیب، چاپ سنگی در کنار دیگر روشهای چاپ، به گسترش فرهنگ تصویر در مطبوعات کمک کرد.
البته نقش لیتوگرافی در مطبوعات به کاریکاتور محدود نبود. تصویرهای شهری، پرترهها، نقشهها و طرحهای توضیحی نیز از این روش بهره میگرفتند. در دورهای که تصویر چاپی بهتدریج به بخشی از زندگی روزمره تبدیل میشد، لیتوگرافی یکی از ابزارهای این تغییر بود.
تولوز-لوترک و پوسترهایی که پاریس را تغییر دادند
در پایان قرن نوزدهم، لیتوگرافی رنگی به یکی از ابزارهای مهم طراحی پوستر تبدیل شد. خیابانهای شهرهای بزرگ اروپا پر از آگهیهایی بودند که برای معرفی اجراها، نمایشگاهها، محصولات و مکانهای تفریحی چاپ میشدند. در میان هنرمندانی که از این فضا استفاده کردند، هانری دو تولوز-لوترک جایگاه ویژهای دارد.
پوستر او برای کاباره مولن روژ با عنوان مولن روژ: لا گولو در سال ۱۸۹۱ ساخته شد. این اثر، رقصندهای به نام لا گولو را در فضایی شلوغ و پرتحرک نشان میدهد. تولوز-لوترک بهجای پرداختن به جزئیات فراوان، از خطوط برجسته، سطحهای رنگی و ترکیببندی نامتعارف استفاده کرد تا تصویر از فاصله نیز دیده شود.
پوستر برای فضای خیابان طراحی شده بود؛ جایی که مخاطب ممکن بود تنها چند ثانیه برای دیدن آن وقت داشته باشد. در چنین شرایطی، انتخاب رنگ، اندازه تصویر و نحوه قرارگیری چهرهها اهمیت زیادی پیدا میکرد. لیتوگرافی رنگی امکان چاپ چنین تصویرهایی را در ابعاد بزرگ فراهم میکرد و به طراح اجازه میداد از رنگ بهعنوان یکی از عناصر اصلی ترکیببندی استفاده کند.
برای چاپ رنگی، معمولاً سطح جداگانهای برای هر رنگ آماده میشد. در پایان، این لایهها باید با دقت روی یکدیگر قرار میگرفتند تا تصویر کامل شکل بگیرد. کوچکترین جابهجایی میتوانست بر نتیجه اثر بگذارد؛ به همین دلیل، چاپ پوسترهای رنگی به مهارت فنی و دقت در اجرای مراحل مختلف نیاز داشت.
کار تولوز-لوترک نشان میدهد که لیتوگرافی چگونه از یک روش چاپ به بخشی از زبان طراحی گرافیک تبدیل شد. پوسترهای او هم وظیفه تبلیغاتی داشتند و هم از نظر ترکیببندی و شیوه نمایش شخصیتها، تجربههایی تازه در تصویرسازی به شمار میرفتند.

لیتوگرافی چه تفاوتی با چاپ افست دارد؟
نام لیتوگرافی هنوز در صنعت چاپ هم شنیده میشود، اما هر چاپی که با دستگاههای صنعتی انجام میشود، لزوماً لیتوگرافی هنری نیست. برای درک تفاوت این دو، باید میان روش سنتی سنگچاپ و چاپ افست تمایز گذاشت.
در لیتوگرافی هنری، هنرمند یا چاپگر متخصص طرح را روی سنگ یا صفحهای مناسب آماده میکند. سپس تصویر با استفاده از مرکب و فشار به کاغذ منتقل میشود. در این فرایند، کیفیت خط، بافت، انتخاب رنگ و شیوه آمادهسازی سطح میتوانند مستقیماً بر ظاهر اثر تأثیر بگذارند.
در چاپ افست، تصویر از صفحه چاپ به یک سطح واسطه لاستیکی و سپس به کاغذ منتقل میشود. این روش برای چاپ در شمارگان بالا مناسب است و در تولید روزنامه، مجله، کتاب و محصولات تبلیغاتی کاربرد گستردهای دارد. افست از اصول چاپ سطحی و جدایی آب و چربی بهره میگیرد، اما سازوکار صنعتی آن با لیتوگرافی دستی تفاوت دارد.
این تمایز برای شناخت آثار چاپی اهمیت دارد. یک پوستر چاپشده با افست میتواند از نظر طراحی ارزشمند باشد، اما نباید صرفاً به دلیل استفاده از چاپ صنعتی، آن را یک لیتوگرافی هنری دستساز دانست. روش تولید، میزان مشارکت هنرمند و اطلاعات مربوط به نسخه، در شناخت دقیق اثر نقش دارند.
چرا هنرمندان هنوز سراغ این روش میروند؟
با گسترش ابزارهای دیجیتال، تولید و تکثیر تصویر آسانتر شده است. هنرمند میتواند طرحی را روی رایانه آماده کند، رنگها را تغییر دهد و نسخههای متعدد آن را بدون استفاده از سنگ یا دستگاه چاپ دستی تولید کند. با این حال، لیتوگرافی همچنان در برخی کارگاههای هنری مورد استفاده قرار میگیرد.
بخشی از جذابیت این روش به کیفیت بصری آن مربوط است.
خطی که با مداد چرب روی سنگ کشیده میشود، میتواند بافتی متفاوت از خط دیجیتال داشته باشد. نحوه نشستن مرکب روی کاغذ، میزان تیرگی و روش چاپ نیز بر نتیجه اثر میگذارند. این ویژگیها به معنای آن نیست که چاپ دستی همیشه از چاپ دیجیتال بهتر است؛ بلکه هر روش امکانهای متفاوتی در اختیار هنرمند قرار میدهد.
کارگاه تامارینـد در ایالات متحده نمونهای از تلاش برای حفظ و گسترش لیتوگرافی در هنر معاصر است. این کارگاه در سال ۱۹۶۰ با هدف فراهمکردن امکان کار هنرمندان با چاپگران متخصص تأسیس شد. همکاری میان هنرمند و چاپگر در چنین فضاهایی اهمیت زیادی دارد؛ زیرا اجرای لیتوگرافی به تجهیزات و دانش فنی نیاز دارد و همه هنرمندان امکان انجام مستقل تمام مراحل را ندارند.
در این کارگاهها، چاپگر تنها مسئول اجرای یک دستور از پیش تعیینشده نیست. او میتواند درباره آمادهسازی سطح، انتخاب مواد و مراحل چاپ با هنرمند همکاری کند. نتیجه این همکاری گاهی به آثاری منجر میشود که ویژگیهای فنی لیتوگرافی در آنها بخشی از بیان هنری است.
از سوی دیگر، چاپ هنری امکان تولید نسخههای متعدد را فراهم میکند. این ویژگی از ابتدا یکی از دلایل اهمیت لیتوگرافی بوده است. البته تعداد نسخهها، نحوه شمارهگذاری و شیوه تولید باید بهدرستی مشخص شوند تا مخاطب بتواند میان چاپ هنری، بازتولید تجاری و نسخههای مختلف یک اثر تفاوت بگذارد.
نسخه چاپی چگونه شناسایی میشود؟
در بازار هنر، واژههایی مانند «چاپ هنری»، «نسخه محدود» و «لیتوگرافی» گاهی بهجای یکدیگر استفاده میشوند، در حالی که معنای یکسانی ندارند. لیتوگرافی به روش چاپ اشاره دارد؛ نسخه محدود به تعداد نسخههایی مربوط است که از یک اثر تولید شدهاند و چاپ هنری معمولاً به چاپی گفته میشود که بهعنوان اثری مستقل و با مشارکت هنرمند یا تحت نظارت او تولید شده است.
شمارهای که روی بسیاری از چاپهای هنری دیده میشود، معمولاً تعداد نسخهها و شماره همان نسخه را نشان میدهد. برای مثال، عبارت ۱۲ از ۵۰ به این معناست که نسخه موردنظر شماره دوازدهم از مجموعهای پنجاهنسخهای است؛ نه اینکه الزاماً دوازدهمین نسخهای باشد که از دستگاه بیرون آمده است.
با این حال، شمارهگذاری بهتنهایی اصالت اثر را ثابت نمیکند. نام هنرمند، نام چاپگر یا کارگاه، تاریخ تولید، امضا، اطلاعات فنی و سابقه مالکیت نیز میتوانند در ارزیابی اثر اهمیت داشته باشند. اگر اثر برای خرید یا مجموعهداری بررسی میشود، بهتر است اطلاعات آن از منبع معتبر یا کارشناس متخصص پیگیری شود.
تکثیرپذیری یکی از ویژگیهای اصلی چاپ هنری است و نباید آن را بهخودیخود نشانه کمارزشبودن اثر دانست. ارزش یک چاپ به عوامل مختلفی بستگی دارد؛ از جمله کیفیت اجرا، وضعیت نگهداری، اهمیت هنرمند، تعداد نسخهها و جایگاه اثر در مجموعه آثار او.

سنگچاپ در تاریخ هنر چه جایگاهی دارد؟
تاریخ لیتوگرافی را نمیتوان تنها با فهرستکردن ابزارها و مراحل چاپ توضیح داد. این تکنیک در دورهای گسترش یافت که تصویر چاپی بهتدریج وارد حوزههای بیشتری از زندگی روزمره میشد. نتهای موسیقی، تصویرهای کتاب، کاریکاتورهای سیاسی و پوسترهای شهری هرکدام به شکلی از قابلیتهای آن استفاده کردند.
در آثار دومیه، چاپ سنگی به ابزاری برای نقد اجتماعی تبدیل شد. در پوسترهای تولوز-لوترک، این روش به طراحی گرافیک و فرهنگ شهری پیوند خورد. در کارگاههای چاپ هنری معاصر نیز لیتوگرافی همچنان برای تجربه خط، رنگ و بافت به کار میرود.
با این همه، این تکنیک محدودیتهای خودش را دارد. سنگهای مناسب بهسادگی در دسترس نیستند، آمادهسازی سطح و کنترل مراحل چاپ به مهارت نیاز دارد و کار با دستگاههای سنتی زمانبر است. همین مسائل باعث شده است که لیتوگرافی در مقایسه با چاپ دیجیتال یا صنعتی، کاربرد محدودتری داشته باشد.
اما محدودبودن کاربرد به معنای پایان یک رسانه نیست. در هنر، انتخاب ابزار همیشه به سرعت و هزینه وابسته نیست. گاهی هنرمند روشی را انتخاب میکند چون کیفیت خاصی به تصویر میدهد یا فرایند کار با آن با ایده اثر ارتباط دارد.
هنری که از سنگ آغاز میشود
لیتوگرافی با تلاش آلویس زِنِفلدر برای پیدا کردن راهی ارزانتر برای چاپ نوشتهها آغاز شد، اما خیلی زود کاربردهایی پیدا کرد که از نیاز اولیه او فراتر میرفتند. این روش در انتشار تصویرهای چاپی نقش داشت، به کاریکاتوریستها امکان داد آثارشان را به مخاطبان بیشتری برسانند و در پایان قرن نوزدهم به یکی از ابزارهای مهم طراحی پوستر تبدیل شد.
امروز، وقتی بخش بزرگی از تصویرها با ابزارهای دیجیتال تولید میشوند، لیتوگرافی همچنان در کارگاههای چاپ هنری حضور دارد. نه به این دلیل که میتواند با سرعت فناوریهای جدید رقابت کند، بلکه چون تجربهای متفاوت از ساخت و انتقال تصویر فراهم میکند.
در این روش، هنرمند با سطح چاپ کار میکند، مواد را میشناسد و نتیجه را در جریان مجموعهای از مراحل فنی به دست میآورد. هر نسخه حاصل رابطه میان طراحی، سطح چاپ و اجرای دقیق فرایند است. سنگ در این میان تنها وسیلهای برای انتقال تصویر نیست؛ بخشی از مسیر شکلگیری آن است.
شاید همین رابطه میان دست، ماده و تصویر است که باعث شده لیتوگرافی، با وجود گذشت بیش از دو قرن از پیدایشش، همچنان در تاریخ و عمل هنرهای تجسمی جای داشته باشد.
بیشتر بخوانید:





