به گزارش پلاتو هنر، فیلم کوتاه مستند «مادران کوهستان» به کارگردانی هادی آفریده در بخش مستند، روایتی پژوهشمحور درباره نواها و لالاییهای گمشده زنان مناطق زاگرسنشین ایران است؛ اثری که در جریان پژوهش خود به تنوع قومی و فرهنگی منطقهای در شمال شرق استان اصفهان نیز میپردازد.
به همین بهانه با هادی آفریده، کارگردان فیلم کوتاه مستند «مادران کوهستان» گفتوگویی داشتهایم که در ادامه میخوانید.

«مادران کوهستان»؛ جستوجوی نواهای گمشده زنان زاگرس
هادی آفریده درباره داستان و روایت «مادران کوهستان» توضیح داد: این فیلم در واقع یک پژوهش درباره نواها و لالاییهای گمشده زنان منطقه زاگرسنشین ایران بود. بعد از انجام این پژوهش، فیلم با همین محوریت در شمال شرق استان اصفهان و منطقهای به نام بوبین و میاندشت فیلمبرداری شد. این منطقه به دلیل پیشینه تاریخی و تنوع قومی و فرهنگیاش، ویژگی خاصی دارد. از دوران صفویه به بعد، مرکز تجمع و زیست ارامنه و گرجیان بوده است.
این گروهها در طول سالها همزیستی جالبی با ایرانیها، لرها و فارسها داشتهاند و با گذشت حدود ۴۰۰ تا ۵۰۰ سال، این تنوع قومیتی و فرهنگی همچنان با کیفیت بالایی در آن منطقه وجود دارد.
هادی آفریده درباره دلیل انتخاب این منطقه برای ساخت فیلم گفت: من این منطقه را انتخاب کردم چون میتوانستم در یک محدوده جغرافیایی نسبتاً محدود، تنوع قومیتی مختلفی را نشان بدهم؛ از فارسها و لرها و ترکها گرفته تا ارامنه و گرجیان. سراغ آدمهایی رفتم که در ذهن و سینهشان یکسری آوازهای زنانه داشتند؛ آوازهایی که در خلوت و زندگی روزمرهشان میخواندند. بخشی از این آثار هم لالاییهایی بود که برای بچههایشان و آرام کردن آنها میخواندند.
او افزود: بخش لالایی برای من خیلی مهم بود. لالاییها در گذشته فقط یک کارکرد آرامشبخش برای بچه نداشتند، بلکه حاوی اطلاعاتی درباره نوع زیست مردم، مناسبات اجتماعی روستا و حتی زندگی آن زن با همسرش بودند. همه اینها در لالاییها نمود پیدا میکرد.

چرا هادی آفریده سراغ «مادران کوهستان» رفت؟
هادی آفریده درباره شکلگیری دغدغه ساخت این فیلم عنوان کرد: من بیش از ۲۰ سال از زندگیام را برای تولید فیلمهای مستند در سراسر ایران گذاشتهام همیشه دغدغه مسائل فرهنگی اقوام ایرانی و خردهفرهنگها را داشتهام و همیشه اقوام ایرانی در فیلمهایم از اهمیت بسیاری برخوردار بودند.
او ادامه داد: یکی از دلایل اصلی انتخاب این منطقه این بود که در سالهای گذشته فیلمی در آن مکان ساخته بودم و با محیط اطراف آشنایی کامل داشتم به همین دلیل تصمیم گرفتم این مستند در همین منطقه ساخته شود.
هادی آفریده درباره چالشهای ساخت این مستند گفت: به طور کلی مستندسازی در ایران یک کار پرچالش، پرریسک و پرهزینه است؛ چالشهایی که کسی مسئولیت تولید آن را به عهده نمیگیرد. به دلیل این که در کشور ما تولید فیلم مستند جزو اولویتها و سیاستهای فرهنگی دولت نبوده است. هر دوره به یک بهانهای از جمله مسائل فرهنگی، نبود بودجه و حالا هم شرایط جنگی مستندسازها و مستندسازی در حاشیه بودهاند در ایران اولویتها چیزهای دیگری هستند.
هادی آفریده ادامه داد: معمولاً منابع مالی برای کارهای دیگری هزینه میشود و مستند که یک کار پرهزینه است، با مشکلات اساسی مالی تولید و تهیه میشود. اینها چالشهای جدی ما بوده و هست و با این وضعیت احتمالاً همچنان خواهد بود.

«نگاه شخصی» با قضاوت تفاوت دارد
هادی آفریده در خصوص نگاه شخصی فیلمساز در روایت اظهار کرد: نگاه شخصی فیلمساز در واقع تعیین میکند مستند چقدر دارای ارزشهای زیباییشناسانه است. اگر یک فیلم مستند که گونهای از گزارش و ژورنالیسم است، بخواهد از گزارش عبور کند، باید یک نگاه شخصی در آن وجود داشته باشد؛ اما این به معنی قضاوت کردن نیست. مستندی که تن به قضاوت بدهد، معمولاً دیگر مستند نیست، مثل گزارشها یا چیزهایی که در تلویزیون به وفور تولید میشوند و به اسم مستند، قضاوت و داوری میکنند و حتی درباره موضوع حکم صادر میکنند.
هادی آفریده ادامه داد: یک مستند استاندارد که دارای شاخصههای زیباییشناسی و جهانبینی باشد، باید بتواند موضوع را به یک نگاه شخصی تبدیل کند. این نگاه شخصی حاصل سالها زندگی، زیست، پژوهش، سواد و تجربه هنرمند است. اگر بتوانید اینها را با خودتان و با موضوع مستند یکی کنید، به روایت شخصی میرسید، اینجاست که به نظر من هنر اتفاق میافتد؛ این نقطهای است که ما به بیان هنری میرسیم.
کشف یک گنجینه تصویری در دل پژوهش
هادی آفریده درباره اتفاقات غافلگیر کننده در پروسه فیلمبرداری گفت: در منطقه بوبین و میاندشت روستاهای جالبی وجود دارد؛ مثلا روستای زرد روستایی است که در آن چهار یا پنج کلیسا وجود دارد، اما تقریباً جمعیتش را از دست داده و در حال متروکه شدن است اما چند مسیحی و ارمنی همچنان آن روستا را حفظ کردهاند. در جریان پژوهش، من به یک صندوق چوبی رسیدم که داخل آن فیلمهای ۸ و ۱۶ میلیمتری مربوط به دهههای ۳۰، ۴۰ و ۵۰ از آن روستاها وجود داشت.
این فیلمها را به تهران آوردیم به کمک فیلمخانه ملی ایران احیا کردیم و به تصاویر دیجیتال تبدیل کردیم و نسخه دیجیتال را هم به خودشان دادیم و نسخههای ۸ و ۱۶ میلیمتری را برای آرشیو ملی به فیلمخانه ملی ایران اهدا شود این اتفاق قدم ارزشمندی در روند تولید این فیلم به حساب میآمد.

بیشتر بخوانید:
«هوران»؛ سفر به قلب تالابی که نفسهایش به شماره افتاده است




