به گزارش پلاتو هنر، فیلم سینمایی «بی داد» ساخته سهیل بیرقی درباره ستی، دختر جوانی است که میخواهد خواننده شود، اما در ساختار رسمی ایران امکان شنیدهشدن صدایش را ندارد و در نهایت خواندن در خیابان را انتخاب میکند. این فیلم تاکنون در بخش مسابقه جشنواره کارلوویواری نمایش داده شد و جایزه ویژه هیئت داوران را گرفت.
«بی داد» چهارمین فیلم سهیل بیرقی پس از «من»، «عرق سرد» و «عامه پسند» است. امیر جدیدی، سروین ضابطیان، لیلی رشیدی، علی ملاقلی پور گروه بازیگران «بی داد» را تشکیل میدهند.
آنچه در این گزارش میخوانید
Toggle«بی داد»؛ فیلمی که مجوز نگرفت، جایزه گرفت و حالا رایگان منتشر شد
«بی داد» نشان میدهد، ستی فقط نمیخواهد خواننده شود؛ مسئلهاش این است که او میخواهد صدای خودش را داشته باشد و به گوش مخاطب برساند. این تفاوت بسیار مهم است. اگر این فیلم صرفاً درباره یک دختر خواننده بود، تبدیل میشد به یک فیلم اجتماعی درباره یک محدودیت مشخص اما بیرقی «خواندن» را به استعارهای از حق حضور و دیدهشدن در جامعه تبدیل میکند.
وقتی صدای زن نمیتواند از مسیر رسمی به گوش برسد، او از فضای رسمی خارج میشود و به فضای عمومی میرود. «بی داد» ادامهٔ منطقی سینمای اعتراضی بیرقی است، اما این بار اعتراض را مستقیماً در بدن و صدای یک زن جوان متمرکز میکند.
یکی از نقاط قوت فیلم این است که ستی را به شکل یک قربانی منفعل نمیسازد. او قرار نیست صرفاً مورد ظلم قرار بگیرد تا تماشاگر برایش دل بسوزاند و مرتب تصمیم میگیرد. او مجوز نمیگیرد، راه دیگری پیدا میکند. با مانع مواجه میشود، عقبنشینی نمیکند.
این مسئله از نظر سیاسی و سینمایی مهم است، چون فیلم به جای اینکه بگوید به زنان ظلم میشود، زنی وجود دارد که حاضر نیست نقش قربانی را بپذیرد. این تفاوت، فیلم را از یک درام صرفاً مظلومیتمحور جدا میکند.

شخصیت امیر جدیدی که خودش را ببین معرفی میکند، در ظاهر نقطهٔ مقابل ستی است. ستی متعلق به نسل جوان است؛ پرانرژی، معترض و امیدوار اما ببین محصول نسلی است که قبلاً جنگیده و شکست خورده. رابطه این دو رابطهای میان نسل دهه شصت و دهه هشتاد است؛ دو نسلی که روی یکدیگر اثر میگذارند.
امیر جدیدی یکی از کلیدیترین عناصر موفقیت فیلم است. شخصیت او فقط یک آدم آشفته نیست. پشت این آشفتگی، نوعی سوختگی آرمانی وجود دارد. بدن خالکوبیشده، رفتار نامتعارف،، همه بخشی از یک شخصیت هستند که انگار دیگر نمیتواند با جهان عادی ارتباط برقرار کند اما ستی چیزی را در وجود او دوباره روشن میکند.
اینجا رابطه این دو نفر را نباید صرفاً یک رابطهٔ عاشقانه دانست. در واقع رابطهشان بیشتر شبیه انتقال تجربه میان دو نسل است. ببین به ستی میآموزد که این جهان چگونه کار میکند؛ ستی به ببین یادآوری میکند که هنوز چیزی برای خواستن وجود دارد.
و شاهکار بازی جدیدی دقیقاً همینجا است، او کاری میکند که اول از ببین بترسیم، بعد از او بدمان بیاید، بعد به او بخندیم، و در نهایت برایش دلمان بسوزد. این تغییر احساس تماشاگر نسبت به یک شخصیت، کار سادهای نیست.

«بی داد» اولین همکاری جدیدی با سهیل بیرقی نیست؛ در «عرق سرد» هم بیرقی از او بازی متفاوتی گرفت، اما آنجا جدیدی یک شخصیت کنترلشده، موجه و ظاهراً منطقی را بازی میکرد. در «بیداد» تقریباً نقطهٔ مقابل آن را میبینیم، آدمی ازهمگسیخته، بیپروا و غیرقابل پیشبینی. برای همین من «بی داد» را حتی از این زاویه جالب میبینم که بیرقی انگار فهمیده چطور از امیر جدیدیِ ستاره، یک شخصیت سینمایی واقعی بسازد.
مادر ستی یکی از تلخترین بخشهای فیلم است. بازی لیلی رشیدی ظریفتر و درونیتر است. او در نقش مادر ستی قرار نیست مثل جدیدی صحنه را ببلعد. قدرت بازی او در ترس، درماندگی و تناقضهای شخصیت است.

و اما ستی قرار نیست کاراکتر عجیب فیلم باشد. او باید تا حد ممکن شبیه یک دختر واقعی از تهران امروز به نظر برسد و این انتخاب در مجموع جواب میدهد.
«بی داد» فیلمی درباره دختری نیست که فقط میخواهد آواز بخواند؛ فیلم درباره نسلی است که میخواهد حق خود را از زندگی پس بگیرد. وقتی صدای تو را نمیگذارند به گوش برسد، اعتراض تو تبدیل به «بیداد» میشود. بنابراین عنوان فیلم به مضمون اصلی آن وصل است، صدا در برابر سکوت. این فیلم سیاسی است، اما گاهی به مرز شعار نزدیک میشود.
سهیل بیرقی پس از حضور فیلم در جشنواره فیلم کارلوویواری از محکومیتش بابت ساخت این فیلم سینمایی خبر داد. در رای صادر شده سهیل بیرقی متهم ردیف اول و بازیگران فیلم از جمله امیر جدیدی، لیلی رشیدی، سروین ضابطيان و علی ملاقلی پور و مدیر فیلمبرداری این فیلم پیمان شادمانفر نیز به عنوان متهم دوم به بعد هستند.
عوامل این فیلم به اتهاماتی چون فعالیت تبلیغى عليه نظام، تهیه محتوای مبتذل، ترغیب و تشویق به اعمال منافی عفت از طریق فضای مجازی محکوم شدند.

«بی داد» چگونه به دست مردم رسید؟!
«بی داد» صرفاً به خاطر محتوایش جنجالی نشد؛ نحوه ساختهشدنش بخشی از معنای فیلم است. فیلم به شکل مستقل و بدون مجوز رسمی ساخته شد و در ایران اجازه نمایش نگرفت. عوامل فیلم نیز با پرونده قضایی مواجه شدند. سپس فیلم در کارلوویواری نمایش داده شد و جایزه ویژه هیئت داوران را گرفت.
حالا، حدود یک سال پس از صدور این حکم، نسخه کامل «بی داد» در صفحه یوتیوب سهیل بیرقی، کارگردان فیلم، منتشر شده است؛ اتفاقی که میتوان آن را رویکردی متفاوت و کمسابقه در ماجرای انتشار غیرمجاز آثار سینمایی دانست.
پیش از این، فیلمهایی که به هر شکل در فضای مجازی قاچاق و منتشر میشدند، معمولاً بدون پذیرش مسئولیت از سوی صاحبان اثر در دسترس قرار میگرفتند؛ اما اینبار، کارگردان فیلم شخصاً نسخه کامل اثری را که پیشتر درباره نحوه ساخت و محتوای آن حکم قضایی صادر شده بود، در فضای مجازی منتشر کرده است.
چند روز گذشته پس از انتشار این فیلم در یوتیوب، یکی از خبرگزاری های ایران برای سهیل بیرقی نوشت: «زیرزمینی و بدون حجاب ساخت، مجوز نگرفت، منتشر کرد».
باید دید که «بی داد» از جمله آثاری است که در زمان تولید و نمایش، به دلیل نحوه بازنمایی پوشش و سبک زندگی شخصیتها با حواشی و واکنشهایی مواجه شده بود. در این فیلم، موازین مورد انتظار در زمینه حجاب و پوشش ایرانی و اسلامی رعایت نشده و نوعی سبک زندگی متفاوت از الگوهای رسمی و فرهنگی کشور به تصویر کشیده میشود؛ موضوعی که از جمله محورهای مناقشه پیرامون این اثر بوده است.
و به خاطر اینکه فیلم بدون مجوز ساخته شده، ممکن است این تصور را ایجاد کند که عوامل فیلم مخفیانه دوربین برداشتهاند و وسط شهر فیلم گرفتهاند؛ در حالی که ماجرا پیچیدهتر است. در مورد «بی داد» سهیل بیرقی، طبق گزارشهایی که درباره فیلم منتشر شده، منظور از «بدون مجوز» این است که فیلم خارج از چارچوب معمول سینمای رسمی ایران ساخته شده؛ یعنی بدون طیکردن مسیر عادی مجوز برای چنین پروژهای، و بهخصوص با نمایش زنان بدون حجاب اجباری.
مشکل اصلی زمانی جدی میشود که بخواهند فیلم را از مسیر رسمی اکران کنند یا فعالیتشان توسط نهادهای مربوط شناسایی شود.

«بی داد» واقعا صدای زنان را شنید یا دوباره حذفشان کرد؟!
اما موضوعی دیگر که هنرمندان سینمایی و موسیقی ایران را از جمله خوانندگان زن وادار به واکنش نسبت به «بی داد» کرده است، این است که ستی تنها دختری است که موفق شده با سختی هایی که پیش رو داشته در ایران بخواند. این هنرمندان میگویند ما تاکنون زن های بیشماری در ایران داشته ایم که با چالش هایی که داشتند موفق شدند به شکل های گوناگون در ایران بخوانند.
نکتهی دیگر این است که چرا سهیل بیرقی صدای زن را عنصری نمایش میدهد که مرد با گوش دادن به آن صدا، عاشق میشود و انگار صدای زن ابزاری است برای جلب توجه.
نکته قابل توجه دیگر در «بی داد» این است که صدای سروین ضابطیان به عنوان یک بازیگر و خواننده زن در بخش هایی که در فیلم میخواند حذف شده و صدای پرستو احمدی در بخشه های خوانندگی شنیده میشود.

هانا کامکار علیه «بی داد»؛ ما را بازیچه شعارهای سینماییتان نکنید
هانا کامکار، بازیگر، عکاس، فعال محیط زیست، کارگردان، خواننده و یکی از نوازندگان دف گروه کامکارها در این مورد در صفحه مجازی خود نوشت:
سهیل بیرقی و امثالهم!
میشه شما برای صدای زنان کاری نکنین؟!!!
میشه ما رو بازیچهی شعارهای سینماییتون نکنین؟!!!
پینوشت ۱: زنانِ خوانندهی ایران همچون زنجیرهای سالیانِ سال است که جرأت کردهاند و کاسهی جرأت را دست به دست و نسل به نسل رسانده اند…ما هم در فیلمهایمان این راه را پاک نکنیم و تنها به یک نفر نسبتِ شهامت ندهیم! که این فیلمها قرارست بماند در تاریخِ سینمای روایی،
یا جامعهی ایران را به جهان نشان دهد…!
پینوشت ۲: فیلم اگه میسازیم فیلمی نسازیم که دقیق حکومتِ ایران به دلیلِ همان مضمون ما را اینهمه سال غیرقانونی ممنوعالصدا کرده!!!
پینوشت ۳: به هیچ دلیلِ چرکی صدای هیچ زنِ خوانندهای را از فیلمهایمان حذف نکنیم که این عینِ همان کاریست که حکومت سالیان کرد و قلبهای ما را تکه تکه کرد!
بیشتر بخوانید:
توقیف در سینمای ایران؛ فیلمهایی که مجوز گرفتند اما پشت در اکران ماندند
«تهران کنارت» زیر ذرهبین پلاتو هنر؛ تصویرِ نسلِ بلاتکلیفِ امروز
جایزه ویژه هیئت داوران فستیوال کارلووی واری به «بی داد» رسید




