به گزارش پلاتو هنر، با تاریک شدن سالن هیلاج، «مرگ اشرف غنی» آغاز میشود؛ اما برای بخشی از تماشاگران، آنچه روی صحنه شکل میگیرد فراتر از تماشای یک نمایش است. چند دقیقه بعد، زمانی که روایت به شب سقوط کابل میرسد، واکنش بخشی از تماشاگران جلب توجه میکند؛ خندههایی که از میان ردیفهای سالن شنیده میشود، سپس سکوتی که جای آن را میگیرد و در ادامه، چهرههایی که تحت تأثیر آنچه روی صحنه میگذرد قرار گرفتهاند.
در این لحظه دیگر با مخاطبی مواجه نیستیم که صرفاً برای تماشای یک نمایش به سالن آمده باشد. برای برخی تماشاگران، این روایت با تجربهای زیسته گره خورده است.
«مرگ اشرف غنی» به نویسندگی و کارگردانی ابراهیم پشتکوهی از شب سقوط کابل و خروج اشرف غنی از افغانستان آغاز میشود، اما خیلی زود شخصیت اشرف غنی از مرکز روایت فاصله میگیرد. پشتکوهی به سراغ آدمهایی میرود که پس از فروپاشی یک قدرت، همچنان باید زندگی خود را ادامه دهند؛ خانوادهای در حاشیه کابل که در یک شب، جهان اطرافش دستخوش تغییر میشود. همین انتخاب را میتوان یکی از مهمترین ویژگیهای نمایش دانست.
اگر نمایش تنها درباره اشرف غنی و سقوط حکومت او بود، با روایتی سیاسی و تاریخی مواجه بودیم؛ اما در «مرگ اشرف غنی»، سیاست وارد زندگی آدمها میشود. آدمهایی که نقشی در تصمیمهای سیاسی نداشتهاند، اما ناگزیر شدهاند پیامدهای آن را در زندگی خود تجربه کنند.

سالن هیلاج؛ تماشاگرانی با تجربهای مشترک
در این اجرا اتفاق دیگری نیز وجود دارد که نمیتوان به سادگی از کنار آن گذشت. بخشی از بازیگران نمایش افغانستانی هستند و در سوی دیگر، بخشی از مخاطبان نیز از جامعه افغانستانیاند. به این ترتیب، بخشی از کسانی که روی صحنه درباره سقوط کابل و زندگی مردم افغانستان روایت میکنند، خود به جامعهای تعلق دارند که نمایش درباره آن سخن میگوید؛ در سالن نیز تماشاگرانی حضور دارند که این جامعه و تجربههای آن را از نزدیک میشناسند.
همین مسئله، «مرگ اشرف غنی» را از یک اجرای صرفاً سیاسی فاصله میدهد. تماشاگر افغانستانی لزوماً با یک روایت تاریخی مواجه نیست. ممکن است یک موقعیت روی صحنه، خاطرهای شخصی را زنده کند یا دیالوگی، بخشی از گذشته را به یاد او بیاورد. شاید یکی از دلایل بازگشت برخی مخاطبان به سالن هیلاج نیز همین ارتباط شخصی با روایت باشد؛ مخاطبانی که حتی پس از یک بار تماشای نمایش، بار دیگر برای دیدن آن به سالن بازگشتهاند.
این بازگشت، بهخودیخود میتواند نشانهای از شکلگیری ارتباطی فراتر از رابطه معمول میان اثر و مخاطب باشد.

تئاتر وقتی از سالن بیرون میآید
در سالهای اخیر بارها درباره ضرورت ارتباط تئاتر با جامعه، جذب مخاطب و پرداختن به مسائل اجتماعی سخن گفته شده است؛ اما یکی از مهمترین شکلهای این ارتباط زمانی اتفاق میافتد که یک نمایش، برای بخشی از جامعه به فضایی برای دیدن و بازشناختن تجربههای خود تبدیل شود.
جامعه افغانستانی سالهاست بخشی از زندگی اجتماعی ایران است؛ در خیابانها، مدارس، دانشگاهها، کارگاهها و محلهها حضور دارد. با این حال، روایت این جامعه در صحنه تئاتر کمتر مورد توجه قرار گرفته است. «مرگ اشرف غنی» از این منظر تجربهای متفاوت محسوب میشود؛ نه تنها به دلیل موضوع نمایش، بلکه به واسطه گروهی که آن را روی صحنه آورده و مخاطبانی که برای تماشای آن به سالن آمدهاند.
در اینجا بازیگر افغانستانی صرفاً نقش یک شخصیت افغانستانی را ایفا نمیکند و تماشاگر افغانستانی نیز تنها مخاطب نمایشی درباره کشور خود نیست. میان این دو، نوعی تجربه مشترک شکل گرفته است؛ تجربهای که بخشی از آن بر صحنه روایت میشود و بخشی دیگر در واکنش تماشاگران به نمایش ادامه پیدا میکند.

از «مرگ یزدگرد» تا یک شب در کابل
پشتکوهی «مرگ اشرف غنی» را اقتباسی آزاد از «مرگ یزدگرد» بهرام بیضایی میداند. شباهت این دو روایت از نقطه آغاز آنها قابل مشاهده است؛ حاکمی شکستخورده، قدرتی که فرو ریخته و فراری که آغازگر ماجراست. با این حال، آنچه در این اقتباس اهمیت بیشتری پیدا میکند، فاصله گرفتن نمایش از خود حاکم است.
اشرف غنی در اینجا بیش از آنکه شخصیت اصلی باشد، نقطه آغاز روایت است. موضوع اصلی، آدمهایی هستند که پس از رفتن او باقی میمانند. در این نقطه، تاریخ از کتابها و اخبار فاصله میگیرد و وارد زندگی آدمها میشود. سقوط کابل برای بسیاری از مردم افغانستان صرفاً یک تیتر خبری نبود؛ رویدادی بود که به خانهها، خانوادهها، شغلها، مهاجرت و آینده افراد راه پیدا کرد.
پشتکوهی نیز به جای بازسازی صرف یک حادثه سیاسی، زندگی خانوادهای در حاشیه کابل را دنبال میکند؛ آدمهایی که در میانه یک اتفاق بزرگ تاریخی، تلاش میکنند زندگی خود را ادامه دهند.
یک سال تمرین و یک تجربه مشترک
پشتکوهی پیشتر درباره همکاری با هنرمندان افغانستانی گفته بود که پیش از آغاز این پروژه درباره تاریخ و فرهنگ افغانستان مطالعه کرده است. با این حال، بیش از یک سال تمرین و همراهی با بازیگران و اعضای افغانستانی گروه، شناخت او را از این جامعه عمیقتر کرده است.
این بخش از روند شکلگیری نمایش اهمیت ویژهای دارد. شناخت افغانستان از طریق کتابها و گزارشها با شناخت آن از خلال گفتوگو و تجربه مستقیم با مردمی که بخشی از آن جامعه هستند، تفاوت دارد.
بخشی از آنچه در یک پروژه نمایشی شکل میگیرد، در همین تمرینها، گفتوگوها و همراهیها اتفاق میافتد؛ جزئیاتی که شاید هیچگاه به صورت مستقیم در متن نمایشنامه نوشته نشوند، اما میتوانند خود را در اجرا نشان دهند. از این منظر، حضور بازیگران افغانستانی در «مرگ اشرف غنی» صرفاً یک انتخاب برای ترکیب گروه بازیگران نیست؛ آنها بخشی از تجربهای هستند که نمایش تلاش میکند آن را روایت کند.
چرا نمایش «مرگ اشرف غنی» مهم است؟
«مرگ اشرف غنی» از این منظر قابل توجه است؛ زیرا جامعهای را که معمولاً بیشتر درباره آن سخن گفته میشود تا اینکه فرصت روایت کردن پیدا کند، به صحنه آورده است. جامعه افغانستانی در ایران تنها یک «مخاطب» نیست. این جامعه تجربه، خاطره و داستانهایی دارد که هنوز بخش قابل توجهی از آنها به صحنه راه پیدا نکردهاند.
تئاتر میتواند یکی از معدود فضاهایی باشد که امکان شکلگیری چنین مواجههای را فراهم میکند؛ مواجههای که در آن، فرهنگها، تجربهها و حتی بخشی از تاریخ یک ملت دیگر برای مخاطب ایرانی قابل لمستر میشود.

نمایش تمام میشود؛ خاطره نه
با روشن شدن چراغهای سالن، نمایش به پایان میرسد؛ اما برای تماشاگر افغانستانی، سقوط کابل لزوماً در همان سالن به پایان نمیرسد. ممکن است یک صحنه، خاطرهای را زنده کند، یک دیالوگ مخاطب را به سالهای گذشته ببرد یا یک موقعیت نمایشی، تجربهای شخصی را به یاد او بیاورد. از همین منظر، مهمترین اتفاق «مرگ اشرف غنی» شاید خود اشرف غنی نباشد.
اهمیت نمایش در این است که یک واقعه سیاسی را به زندگی آدمهای معمولی پیوند میدهد و سپس این زندگی را از روی صحنه به تجربه شخصی تماشاگر منتقل میکند. در چنین شرایطی، تئاتر برای چند ساعت از یک سالن نمایش فراتر میرود و به فضایی برای مواجهه با خاطره، تاریخ و تجربه زیسته تبدیل میشود.
شاید ارزش «مرگ اشرف غنی» نیز در همین نقطه باشد؛ اینکه برای بخشی از تماشاگران، آنچه روی صحنه میبینند فقط روایت افغانستان نیست؛ بخشی از خاطره خودشان است.
بیشتر بخوانید:




