به گزارش پلاتو هنر، موسیقی، زبان بیکلام احساسات است؛ زبانی که بدون نیاز به واژهها میتواند شادی، اندوه، عشق، خشم و دلتنگی را به تصویر بکشد. هر احساس، درست مانند یک قطعه موسیقی، ریتم، شدت و حالوهوای منحصربهفرد خود را دارد؛ گاهی آرام و لطیف، گاهی پرشور و طوفانی.
اما اگر احساسات انسان واقعاً به موسیقی تبدیل میشدند، هر کدام چه نغمهای داشتند؟ آیا شادی همچون نوایی پرانرژی و روشن شنیده میشد و غم، آهنگی آرام و عمیق مینواخت؟ در این گزارش، با نگاهی متفاوت به دنیای درونی انسان مینگریم و احساسات را همچون قطعاتی از یک سمفونی بزرگ تصور میکنیم؛ سمفونیای که هر لحظه از زندگی ما، بخشی از آن را مینوازد.
وقتی احساسات به صدا درمیآیند، اگر خداحافظی موسیقی بود…
از دیدگاه بسیاری از طرفداران «تاج و تخت»، موسیقی سریال «Game of Thrones» را به خداحافظی تشبیه کردند. این یک توصیف احساسی است که بین طرفداران رواج پیدا کرده است.
موسیقی سریال «تاج و تخت» ساخته رامین جوادی احساساتی مثل شکوه، اندوه، پایان یک دوران و دلتنگی را همزمان به مخاطب منتقل میکند؛ برای همین بعضیها آن را نماد خداحافظی یا پایان میدانند.
ملودی هم باشکوه است و هم غمگین؛ انگار پایان یک داستان عظیم را روایت میکند و در طول سریال، این تم بارها با مرگ شخصیتها، پایان خاندانها و تغییر سرنوشتها در ذهن بیننده گره میخورد. به همین دلیل، شنیدنش برای بسیاری یادآور جدایی و پایان است.
ریتم موسیقی متوقف نمیشود؛ مثل این است که با وجود تمام تلخیها، زندگی ادامه دارد. این دقیقاً حسی است که بسیاری از خداحافظیها دارند و برای کسانی که سریال را دیدهاند، شنیدن این موسیقی یادآور سالها همراهی با داستان و شخصیتهاست؛ بنابراین پایان سریال هم به این حس «خداحافظی» اضافه میکند.
در واقع، این جمله نمیگوید که موسیقی ذاتاً غمگینترین قطعه دنیاست؛ بلکه میگوید اگر قرار بود احساس خداحافظی، پایان یک دوره، دلتنگی و پذیرش ادامهٔ مسیر به شکل موسیقی بیان شود، این قطعه یکی از بهترین نمونهها بود.
به همین خاطر است که بسیاری از شنوندگان هنگام شنیدن این تم، احساس میکنند با چیزی بزرگ، دوستداشتنی و تکرارنشدنی خداحافظی میکنند.

اگر دوستی موسیقی بود…
قطعه موسیقی «Concerning Hobbits» ساختهٔ Howard Shore مربوط به فیلم سینمایی «ارباب حلقهها» یکی از شناختهشدهترین تمهای موسیقی فیلم است. این قطعه فقط درباره هابیتها نیست و احساساتی مانند خانه، دوستی، سادگی و آرامش را به مخاطب القا میکند.
شروع آرام و صمیمی قطعه موسیقی با صدای فلوت انجام میشود. فلوت در موسیقی غربی معمولاً حس طبیعت، آزادی و سادگی را منتقل میکند؛ انگار صبحی آرام در روستایی سرسبز شروع شده است. ریتمی شبیه قدم زدن ریتم نه تند است و نه کند. احساس قدم زدن در میان تپههای سبز را میدهد، نه عجلهای وجود دارد و نه اضطراب.
ملودی ساده اما ماندگار ملودی پیچیده نیست. به همین دلیل بسیار زود در ذهن میماند؛ درست مثل خاطرهای از دوران کودکی یا دیدار با دوستان قدیمی. سازهای آکوستیک ویولن، فلوت، کلارینت و سازهای زهی بدون افکتهای سنگین استفاده شدهاند. همین باعث میشود موسیقی انسانی، گرم و نزدیک به نظر برسد.
این قطعه انگار میگوید: «جهان ممکن است پر از جنگ و سختی باشد، اما هنوز جایی هست که بتوانی به آن برگردی؛ جایی که دوستانت منتظر تو هستند.» به همین دلیل، بسیاری آن را نماد خانه، رفاقت و امنیت میدانند.
در دنیای The Lord of the Rings، این موسیقی با «شایر» گره خورده است؛ سرزمینی که هابیتها در آن زندگی میکنند. هر بار که این تم شنیده میشود، بیننده ناخودآگاه یاد زندگی ساده، غذاهای دورهمی، جشنها و دوستیهای صادقانه میافتد. به همین خاطر، وقتی داستان تاریک و پرخطر میشود، شنیدن دوبارهٔ این تم حس بازگشت به خانه را ایجاد میکند.
اگر دوستی یک موسیقی بود، شاید این قطعه بهترین مثال باشد. حس صمیمیت، آرامش، کنار هم بودن و خاطرات ساده را منتقل میکند؛ انگار کنار دوستان قدیمی در خانه نشستهای.

اگر جنگ موسیقی بود…
قطعه موسیقی «Mars, the Bringer of War» اثری از گوستاو هولست تقریباً طوری ساخته شده است که مفهوم جنگ را به صدا تبدیل میکند. از همان ابتدا یک الگوی تکرارشونده و نامعمول میشنویم که احساس قدمهای منظم، سنگین و اجتنابناپذیر یک ارتش را میدهد.
موسیقی بیشتر با ریتم، شدت و رنگ سازها حمله میکند تا با یک ملودی احساسی. طبلها، ترومپتها، ترومبونها و توبا صدایی عظیم و تهدیدکننده ایجاد میکنند؛ انگار ماشین جنگی نزدیک میشود.
قطعه موسیقی آرام شروع میشود، اما کمکم حجم و قدرت ارکستر زیاد میشود تا به یک اوج تقریباً overwhelming برسد. همان الگوهای ریتمیک مرتب برمیگردند؛ این حس را ایجاد میکنند که جنگ متوقف نمیشود و بهطور مداوم پیش میرود.
هولست از فواصل و آکوردهایی استفاده میکند که بهجای آرامش، اصطکاک و اضطراب ایجاد میکنند. اگر جنگ قرار بود بدون تصویر و کلمه حرف بزند، احتمالاً چیزی شبیه «Mars, the Bringer of War» میشد.

اگر صلح و آشتی موسیقی بود…
قطعه موسیقی «On the Nature of Daylight» اثری از مکس ریشتر در ظاهر موسیقیِ غمگینی است، اما غم این موسیقی آشفته و خشمگین نیست. تکرار آرام آکوردها باعث میشود موسیقی حسِ حرکتِ بیعجله داشته باشد. یک توالی هارمونیک تقریباً ثابت بارها تکرار میشود.
سازهای زهی کشیده و نرم، مخصوصاً ویولن و ویولنسل، شبیه صدای انسانیاند؛ انگار کسی بهجای حرف زدن، آه میکشد. موسیقی از پایین شروع میشود و بهتدریج لایههای بالاتر به آن اضافه میشوند.
موسیقی کاملاً شاد نیست. در آن سوگ، دلتنگی و فقدان وجود دارد. اما این غم با خشونت یا اضطراب بیان نمیشود؛ بیشتر شبیه لحظهای است که آدم بعد از گریه، بالاخره آرام میشود. این قطعه در اصل در ارتباط با اعتراض به جنگ و خشونت ساخته شد. این موسیقی صدای «صلح بعد از رنج» است، نه صدای شادی قبل از رنج.
انگار دو نفر مدتها با هم جنگیدهاند، هر دو خستهاند، و در نهایت دیگر لازم نمیبینند ثابت کنند حق با چه کسی بوده. فقط کنار هم مینشینند و سکوت میکنند.

اگر خیانت موسیقی بود…
قطعه موسیقی «The Betrayal» مربوط به فیلم سینمایی «The Betrayal» به آهنگسازی Max Aruj و Steffen Thum به دلیل فضای سنگین، ملودی تأملبرانگیز و احساس ناگهانیِ تغییر و بیاعتمادی، میتواند نمادی از «خیانت» باشد. در این موسیقی، نوعی تضاد میان آرامش و اضطراب احساس میشود؛ گویی چیزی که زمانی آشنا و قابل اعتماد بوده، ناگهان چهرهای متفاوت پیدا کرده است. این قطعه به مفهوم خیانت اشاره دارد. احساس تلخی که وقتی کسی که به او اعتماد داشتی، باعث سقوطت میشود.
خیانت نیز دقیقاً چنین حسی دارد؛ لحظهای که اعتماد فرو میریزد و خاطرات و احساسات گذشته، معنای تازهای پیدا میکنند. فضای موسیقی میتواند حس شوک، ناباوری و تنهایی پس از خیانت را تداعی کند؛ احساسی که در آن فرد نهتنها از رفتار دیگری، بلکه از شکستن اعتمادی که میانشان وجود داشته، آسیب میبیند.
این موسیقی احساس خیانت را القا میکند، زیرا فضای آن ترکیبی از اعتمادِ ازدسترفته، ناباوری، تنش و اندوه را به وجود میآورد. تغییرات ملودی و فضای سنگین قطعه، حالتی را تداعی میکند که گویی یک رابطه یا اعتماد ناگهان دچار فروپاشی شده است. شنونده در طول موسیقی، احساس میکند چیزی که پیشتر امن و قابل اعتماد بوده، به عاملی برای درد و ناامیدی تبدیل شده است. به همین دلیل، این قطعه میتواند تصویری موسیقایی از لحظهای باشد که فرد با حقیقت خیانت روبهرو میشود؛ لحظهای سرشار از شوک، سردرگمی و احساس از دست دادن اعتماد.

اگر خوشحالی موسیقی بود…
قطعه موسیقی «Here Comes the Sun» به آهنگسازی جورج هریسون (George Harrison)، از اعضای گروه The Beatles، احساس شادی و خرسندی را القا میکند، زیرا ملودی آن فضایی روشن، گرم و امیدبخش دارد. ریتم روان و دلنشین، همراه با صدای سازهای لطیف، حس آرامش و سرزندگی را در شنونده ایجاد میکند.
همچنین مفهوم «آمدن خورشید» نمادی از پایان روزهای سخت و آغاز دورهای روشنتر است؛ به همین دلیل، موسیقی حس امید، رهایی و خوشبینی را منتقل میکند. شنیدن این قطعه میتواند مانند تجربه لحظهای باشد که پس از یک دوره تاریک، دوباره نور و آرامش به زندگی بازمیگردد.

اگر اشتیاق موسیقی بود…
قطعه موسیقی «Experience» به آهنگسازی لودویکو اناودی احساس اشتیاق و میل به پیشرفت را در شنونده ایجاد میکند، زیرا موسیقی آن بهتدریج از فضایی آرام و کنترلشده به حالتی پرتحرک، عمیق و پرقدرت میرسد. تکرار و افزایش تدریجی شدت موسیقی، حس انتظار و هیجان را در شنونده به وجود میآورد؛ گویی فرد در مسیر رسیدن به هدفی مهم قرار دارد و لحظهبهلحظه به آن نزدیکتر میشود.
اوج گرفتن موسیقی نیز احساس شور، انگیزه و خواستنِ بیشتر را تقویت میکند. به همین دلیل، «Experience» میتواند نمادی از اشتیاق انسان برای تجربه کردن، حرکت کردن و رسیدن به چیزی باشد که در ذهن خود دنبال میکند.

اگر امید موسیقی بود…
قطعه موسیقی «Nuvole Bianche» به آهنگسازی Ludovico Einaudi احساس امید را القا میکند، زیرا با ملودی آرام و احساسی خود، فضایی از آرامش، انتظار و روشنایی ایجاد میکند. تکرار ملودی و حرکت تدریجی موسیقی از بخشهای آرام به قسمتهای پرقدرتتر، این احساس را به وجود میآورد که پس از یک دوره سختی، امکان رسیدن به شرایطی بهتر وجود دارد.
پیانو در این قطعه مانند صدایی درونی به نظر میرسد که با وجود غم و تنهایی، همچنان به آینده باور دارد. به همین دلیل، موسیقی میان اندوه و امید حرکت میکند و در نهایت، حس ادامه دادن و انتظار برای روزهای روشنتر را در شنونده زنده میکند.

اگر رنج موسیقی بود…
قطعه موسیقی «Adagio for Strings» اثر ساموئل باربر به دلیل ملودی کشیده، ریتم آهسته و فضای سنگین و اندوهگین خود، احساسات عمیقی از رنج، سوگ و اندوه را در شنونده ایجاد میکند.
سازهای زهی با نواختن نتهای ممتد و حرکت تدریجی ملودی، حالتی شبیه به گریه یا نالهای آرام و درونی به وجود میآورند. همچنین اوج گرفتن تدریجی موسیقی، شدت احساسات را بیشتر میکند؛ گویی رنجی که در ابتدا خاموش و پنهان است، بهتدریج به نقطهای میرسد که دیگر نمیتوان آن را پنهان کرد.
پس از این اوج، فرونشستن موسیقی نیز حس خستگی و خلأ پس از تحمل درد را تداعی میکند. به همین دلیل، این قطعه میتواند تصویری موسیقایی از رنج عمیق انسانی و سوگ باشد.

اگر ترس موسیقی بود…
قطعهی موسیقی «The Shining Main Title» ساختهی وِندی کارلوس (Wendy Carlos) و راشل الکینْد (Rachel Elkind) به دلیل استفاده از صداهای الکترونیک سرد، فواصل نامتعارف و فضای مینیمال و تهی، احساسات عمیقی از ترس، اضطراب و ناامنی روانی را در شنونده ایجاد میکند. بافت صوتی این موسیقی بهجای تکیه بر ملودیهای آشنا، بر روی آکوردهای کشیده و هارمونیهای ناپایدار بنا شده است که ذهن را در حالت تعلیق و انتظار نگه میدارد.
تکرار الگوهای ساده اما غیرقابل پیشبینی، همراه با تغییرات تدریجی و نامحسوس در شدت و رنگ صدا، حس چیزی نادرست در حال وقوع است را در ناخودآگاه تقویت میکند. همچنین استفاده از صداهای مصنوعی و غیرانسانی، نوعی فاصله عاطفی ایجاد میکند که به جای همدلی، حس بیگانگی و وحشت سرد را القا مینماید. به همین دلیل، این قطعه نه با شوکهای ناگهانی، بلکه با ایجاد یک فضای روانی سنگین و تدریجی، ترس را درونی و ماندگار میکند.

اگر خشم موسیقی بود…
قطعه موسیقی «Dies Irae» بخشی از یک سرود لاتین قرونوسطایی با همین نام است و آهنگسازان مختلفی آن را در آثار خود به کار بردهاند. یکی از مشهورترین نمونهها، «Dies Irae» از «Requiem» اثر ولفگانگ آمادئوس موتسارت است. این قطعه موسیقی با ریتم کوبنده، شدت صوتی بالا و فضای تیره و پرتنش خود، احساس خشم، تهدید و اضطراب را در شنونده ایجاد میکند.
ضربآهنگهای قدرتمند و ورود ناگهانی سازها، حالتی از فوران و آشفتگی به وجود میآورد؛ گویی احساسی شدید در حال انفجار است. همچنین تضاد میان بخشهای آرام و لحظات پرقدرت موسیقی، تنش را بیشتر میکند و حس اعتراض و نارضایتی را به شنونده منتقل میسازد. به همین دلیل، «Dies Irae» میتواند نمایانگر خشم عمیقی باشد که از ترس، فشار و احساس بیعدالتی سرچشمه میگیرد.

بیشتر بخوانید:
موسیقی «بازی تاج و تخت»؛ نمایش شکوه و غرور با نُتهای ویولنسل




