به گزارش پلاتو هنر، پانتومیم یکی از کهنترین شکلهای هنر نمایشی در تاریخ بشر است؛ هنری که بدون استفاده از کلام و تنها از طریق حرکت بدن، حالت چهره، ریتم و سکوت، احساسات و روایت را منتقل میکند. واژه پانتومیم از واژه یونانی «Pantomimos» به معنای کسی که همه چیز را تقلید میکند، گرفته شده است.
تاریخ هنر پانتومیم در جهان
ریشههای اولیه این هنر به دوران پیش از تاریخ باز میگردد؛ زمانی که انسانها پیش از شکلگیری زبان نوشتاری، با اشاره و تقلید حرکتی ارتباط برقرار میکردند. در تمدنهای مصر، هند، چین و یونان نیز شکلهایی از نمایشهای غیرکلامی وجود داشت.
اما یونان باستان نقطه مهمی در شکلگیری پانتومیم به عنوان یک هنر نمایشی محسوب میشود. در تئاتر یونان، بازیگران از ماسک و حرکات اغراقشده برای انتقال احساسات استفاده میکردند تا حتی تماشاگران دوردست نیز بتوانند مفهوم نمایش را درک کنند. این شیوه بعدها توسط رومیان توسعه یافت.
در دوران امپراتوری روم، پانتومیم به شکلی حرفهای و محبوب درآمد. هنرمند پانتومیم معمولاً بدون صحبت کردن، با موسیقی و همراهی گروه کر، داستانهای اسطورهای و تراژیک را اجرا میکرد. این اجراها بسیار پرطرفدار بودند و گاه بازیگران پانتومیم به شهرتی همسطح گلادیاتورها میرسیدند.
در این دوره، پانتومیم از یک اجرای صرفاً آیینی فاصله گرفت و به سرگرمی عمومی تبدیل شد. بازیگران باید مهارت بالایی در کنترل بدن، تعادل، بیان احساسات و تغییر سریع نقشها میداشتند. بسیاری از تکنیکهای بدنی که امروز در بازیگری فیزیکی استفاده میشود، ریشه در همین دوران دارد.
با سقوط امپراتوری روم و گسترش محدودیتهای مذهبی در قرون وسطی، بسیاری از نمایشهای بدنی و غیرمذهبی ممنوع یا محدود شدند و پانتومیم برای مدتی از مرکز توجه خارج شد.

قرون وسطی و بقای پانتومیم در نمایشهای مردمی
اگرچه کلیسا بسیاری از شکلهای تئاتر را محدود کرده بود، اما هنر حرکت و نمایش بیکلام در میان دلقکها، شعبدهبازان، نوازندگان دورهگرد و نمایشگران خیابانی زنده ماند. در بازارها و جشنهای مردمی اروپا، اجراکنندگانی حضور داشتند که با حرکات اغراقآمیز و طنز فیزیکی مردم را سرگرم میکردند.
در همین دوران، مفهوم «بدن به عنوان ابزار روایت» حفظ شد؛ مفهومی که بعدها در دوران رنسانس دوباره شکوفا شد.
رنسانس و ظهور کمدیا دلآرته
در قرن شانزدهم ایتالیا، سبکی نمایشی به نام Commedia dell’Arte شکل گرفت که تأثیر عمیقی بر تاریخ پانتومیم گذاشت. بازیگران این سبک از ماسک، حرکتهای سریع، بداههپردازی و طنز بدنی استفاده میکردند.
شخصیتهایی مانند «هارلکن» و «پیررو» بعدها به نمادهای مهم پانتومیم تبدیل شدند. مخصوصاً شخصیت غمگین و سفیدپوش «پیررو» الهامبخش بسیاری از میمهای مدرن شد.
کمدیا دلآرته باعث شد بازیگری فیزیکی به یک مهارت تخصصی تبدیل شود و بازیگران بیش از پیش روی بیان بدن تمرکز کنند.

قرن نوزدهم؛ تولد پانتومیم مدرن
فرانسه در قرن نوزدهم به مرکز اصلی تحول پانتومیم تبدیل شد. در این دوران، هنرمند مشهور فرانسوی Jean-Gaspard Deburau شخصیت «پیررو» را به شکلی تازه احیا کرد و سبک مدرن میم را پایهگذاری نمود.
دبرو با چهره سفید، لباس ساده و حرکات شاعرانه، نوعی بازیگری خلق کرد که میتوانست بدون حتی یک کلمه، احساسات عمیق انسانی را منتقل کند. او سکوت را به زبان تبدیل کرد.
در همین دوره، پانتومیم از سرگرمی صرف فاصله گرفت و کمکم به عنوان یک هنر جدی شناخته شد.
قرن بیستم؛ عصر طلایی میم
قرن بیستم را میتوان دوران شکوفایی جهانی پانتومیم دانست. مهمترین چهرهٔ این دوران بدون تردید Marcel Marceau است؛ هنرمندی فرانسوی که شخصیت مشهور «بیپ» را خلق کرد.
مارسو پانتومیم را به هنری شاعرانه، فلسفی و جهانی تبدیل کرد. او باور داشت که سکوت میتواند مرزهای زبان را از بین ببرد و انسانها را فارغ از ملیت به هم متصل کند. اجراهای او در سراسر جهان باعث شد پانتومیم دوباره محبوب شود.
در همین دوران، سینمای صامت نیز نقش مهمی در گسترش هنر حرکت ایفا کرد. بازیگرانی مانند: «چارلی چاپلین»، «باستر کیتُن» و «هرولد لوید» با استفاده از زبان بدن و طنز فیزیکی، نوعی پانتومیم سینمایی خلق کردند که تاثیر عظیمی بر هنر بازیگری گذاشتند.
پانتومیم معاصر
امروزه پانتومیم تنها به شکل کلاسیک آن محدود نیست. این هنر وارد شاخههای مختلفی شده است: تئاتر فیزیکی، تئاتر خیابانی، رقص، سیرک،اجراهای شخصی، آموزش بازیگری و سینمای بدنی و بدون دیالوگ.
بسیاری از مدارس بازیگری جهان هنوز تمرینهای میم را برای افزایش کنترل بدن، تمرکز و قدرت بیان آموزش میدهند.
در دنیای امروز، پانتومیم گاهی با فناوری، نورپردازی دیجیتال و موسیقی الکترونیک ترکیب میشود و شکلهای تازهای از روایت غیرکلامی را به وجود میآورد.

آیا ایران پیش از پانتومیم «نمایش بیکلام» داشت؟
پیش از ورود رسمی پانتومیم غربی، فرهنگ نمایشی ایران از دیرباز دارای شکلهایی از بیان غیرکلامی بود. در بسیاری از آیینها، مراسم سنتی و نمایشهای مردمی، بدن و حرکت نقش مهمی در انتقال معنا داشتند.
برای مثال: در برخی آیینهای نمایشی و مذهبی، بازیگران با حرکت و ژست احساسات را منتقل میکردند. در «سیاهبازی» و نمایشهای تختحوضی، طنز فیزیکی و اغراق در حرکت بخش مهمی از اجرا بود.
در نقالی و پردهخوانی، هرچند روایت کلامی محور اصلی بود، اما بدن و حالت چهره در جانبخشیدن به داستان اهمیت فراوان داشت.
بنابراین، هرچند پانتومیم به معنای مدرن و اروپاییاش در ایران وجود نداشت، اما زمینه فرهنگی پذیرش «بیان بدنی» از قبل فراهم بود.
آغاز آشنایی ایران با تئاتر غربی
ورود جدی تئاتر مدرن به ایران از اواخر دوره قاجار و بهویژه در عصر مشروطه آغاز شد. روشنفکران و هنرمندانی که به اروپا سفر میکردند، با تئاتر مدرن و شیوههای جدید بازیگری آشنا شدند و این هنرها را به ایران آوردند.
در همین دوران، نمایشهایی با تأثیرپذیری از تئاتر روسیه، فرانسه و عثمانی در ایران اجرا شد. گرچه در ابتدا تمرکز بیشتر روی نمایشنامه و دیالوگ بود، اما کمکم بازیگری فیزیکی و تکنیکهای بدن نیز مورد توجه قرار گرفت.
با تأسیس نهادهای هنری و آموزشگاههای تئاتر، هنرمندان ایرانی بیشازپیش با مکاتب اروپایی آشنا شدند. در این دوره، ترجمه متون نمایشی و ارتباط با تئاتر فرانسه تأثیر مهمی بر فضای هنری ایران گذاشت.
در دهههای ۳۰ و ۴۰ شمسی، برخی بازیگران و کارگردانان ایرانی شروع به مطالعهٔ تئاتر فیزیکی، بدن و بیان غیرکلامی کردند. پانتومیم هنوز هنری مستقل و گسترده نبود، اما عناصر آن وارد آموزش بازیگری شده بود.
نقطه مهم در شناختهشدن پانتومیم در ایران، شهرت جهانی مارسل مارسو بود. اجراها، فیلمها و شیوه بازی او باعث شد بسیاری از هنرمندان ایرانی به هنر میم علاقهمند شوند.
در دهههای ۴۰ و ۵۰ شمسی، برخی هنرمندان ایرانی که در اروپا آموزش دیده بودند یا با جریانهای مدرن تئاتر ارتباط داشتند، تمرینهای میم و بازیگری بدنی را وارد کلاسهای تئاتر کردند.
پانتومیم در آن دوران بیشتر در محیطهای هنری و دانشگاهی شناخته میشد و هنوز به جریان عمومی تبدیل نشده بود.
بعد از انقلاب ۱۳۵۷؛ تغییر مسیر پانتومیم در ایران
پس از انقلاب، تئاتر ایران دستخوش تغییرات گسترده شد. محدودیتهای مختلف باعث شد برخی گونههای نمایشی کمتر دیده شوند، اما پانتومیم به دلیل ماهیت غیرکلامیاش، در بعضی دورهها امکان فعالیت بیشتری پیدا کرد.
از دهه ۱۳۶۰ به بعد، گروههایی شکل گرفتند که روی تئاتر حرکت، بدن و پانتومیم تمرکز داشتند. اجراهای خیابانی، جشنوارههای دانشجویی و آموزشگاههای بازیگری نقش مهمی در گسترش این هنر ایفا کردند.
در همین دوره، بسیاری از هنرمندان ایرانی تلاش کردند پانتومیم را با فرهنگ بومی، ادبیات ایرانی و حتی موضوعات اجتماعی ترکیب کنند
رشد پانتومیم در دهههای اخیر
از دهه ۱۳۸۰ به بعد، پانتومیم در ایران جدیتر و حرفهایتر شد. جشنوارههای تئاتری بخشی را به نمایشهای بدون کلام اختصاص دادند و اجراهای میم در شهرهای مختلف روی صحنه رفت.
پانتومیم در ایران صرفا تقلیدی از نمونه فرانسوی باقی نماند.به تدریج هنرمندان ایرانی تلاش کردند ویژگی های فرهنگی خود را وارد آن کنند.استفاده از روایت های اجتماعی ایرانی، ترکیب طنز سنتی با حرکت، الهام از آیین ها و حرکت های بومی و تلفیق با موسیقی و تئاتر تجربی باعث شده ان که پانتومیم ایرانی هویت مستقل خود را بسازد.
امروزه پانتومیم در ایران بیشتر در تئاتر های دانشگاهی، جشنواره های تئاتر، اجراهای خیابانی، آموزش بازیگری، تئاتر کودک و نوجوان و آثار تجربی و مستقل حضور دارد.
ورود پانتومیم به ایران نتیجه برخورد سنت نمایشی ایرانی با تئاتر مدرن غربی بود. ایران پیش از آشنایی با میم اروپایی نیز زبان حرکت و بدن را در نمایشهای سنتی خود میشناخت، اما پانتومیم مدرن در قرن بیستم و همراه با جریان نوسازی تئاتر وارد کشور شد.
این هنر در ایران مسیری تدریجی را طی کرد؛ از یک تکنیک آموزشی در بازیگری تا تبدیلشدن به شاخهای مستقل از تئاتر معاصر. امروز پانتومیم ایرانی تلاش میکند میان سکوت، بدن و روایتهای بومی پلی تازه ایجاد کند.
وضعیت هنر پانتومیم در جهان امروز، وضعیتی پیچیده اما جالب دارد؛ این هنر دیگر مانند قرن بیستم در مرکز توجه عمومی نیست، اما از بین هم نرفته و حتی در بعضی حوزهها دوباره در حال رشد و بازتعریف شدن است. پانتومیم امروز بیشتر از اینکه یک «نمایش کلاسیک سفیدچهره» باشد، به بخشی از تئاتر فیزیکی، اجراهای تجربی و هنر معاصر تبدیل شده است.

بیشتر بخوانید:
کیمیا خلج: ریتم «دیکته طور» مخاطب را شگفتزده میکند؛ ما روی یک زمین صاف راه نمیرویم




