به گزارش پلاتو هنر، موسیقی جنوب ایران، از بوشهر تا خوزستان و هرمزگان، صدای دریا، گرما، کار و زندگی مردم است. این موسیقی با ریتمهای تند و کوبهای، آوازهای پرشور و سازهای خاصی مانند نیانبان، دمام و دهل شناخته میشوند.
موسیقی جنوب ایران جزئی از زندگی و آیینها است
این موسیقی حاصل قرنها تبادل فرهنگی بین ایران، آفریقا، عربستان و هند است؛ در جنوب ایران، موسیقی فقط برای سرگرمی نیست؛ جزئی از زندگی و آیینها است. از جشن و عروسی گرفته تا مراسم زار و دمامزنی محرم، همیشه صدای ساز و ضرب با دل مردم یکی است.
موسیقی جنوب ایران (بوشهر، خوزستان، هرمزگان، بندرلنگه، میناب و…) یکی از شاخصترین ویژگیهای موسیقی جنوب ایران ریتمهای سنگین، تند و کوبهای است. دمام، دهل، کسر، تیمپو، تمپو، تنبک بندری سازهای اصلی موسیقی جنوب ایران به شمار میآیند.
الگوهای ریتمیک این سبک موسیقی معمولاً سهتایی یا ترکیبی از دو و سه هستن (مثلاً ۶/۸، ۱۲/۸ یا ۲/۴ با سینکاپ) است. موسیقی جنوب، تأثیرپذیرفته از موسیقی آفریقایی و عربی، بهویژه در استفاده از پلیریتم (ریتمهای همزمان متفاوت) است.
بیشتر ملودیها در مُدهای محلی یا گامهای عربی ساخته میشوند، استفاده از فواصل ریز (ربع پرده) برای ایجاد حس خاص عربی محلی متداول است. آوازها معمولاً آیینی، عاشقانه یا حماسی هستند.
سازبندی موسیقی جنوب ایران
سازهای بومی، نیانبان (نوعی بَگپایپ جنوبی)، ساز عود (بربط)، دمام و دهل، تیمپو و سازهای فلزی یا دستساز مثل قوطینوازها و در سالهای اخیر سازهای غربی مثل گیتار الکتریک، ارگ، درامست هم در موسیقی بندری مدرن استفاده میشوند.
موسیقی جنوب ریشه در آیینها و کار، مراسم نَوباننوازی و زار (آیینهای درمانی)، موسیقی دریایی و صیادی (مثلاً هنگام کشیدن تور یا پارو زدن)، عروسیها و جشنها، سوگواریهای آیینی (مثل دمامزنی محرم در بوشهر) دارد.
این موسیقی از تجارت و رفتوآمد تاریخی با آفریقا، هند و عربستان تأثیر گرفته است و یک ترکیب غنی از فرهنگهای مختلف است که باعث شده موسیقی جنوب ایران حالتی جهانی پیدا کند.
حیدو هدایتی؛ لُکه
حیدو هدایتی؛ مُنگهها
حیدو هدایتی؛ وحشی
موسیقی بوشهری یکی از غنیترین و پرشورترین شاخههای موسیقی جنوب ایران است و در واقع ستون فقرات «موسیقی بندری» محسوب میشود.
موسیقی بوشهر حاصل ترکیب چند فرهنگ دریایی، ایرانی (محلیهای بوشهر و دشتستان)، آفریقایی (بهویژه از طریق بردههای سیاهپوست که از سواحل شرق آفریقا به خلیج فارس اومدن)، عربی و هندی (بهخاطر بازرگانی دریایی) است.
ریتمهای پرشور موسیقی بوشهر، مقطع و پرانرژی هستند و با تأکیدهای قوی روی ضرب دوم و چهارم شنیده میشوند.
سازهای کوبهای در این سبک موسیقی نقش محوری دارند و دمام (دوطرفه و بم، در آیینهای زار و محرم)، دهل و تیمپو (برای رقص و مراسم شادی)، کسر (ساز کوچکتر با صدای تیزتر که مکمل دمامه) استفاده میشوند.
بسیاری از ریتمها از آیینهای مذهبی مثل دمامزنی محرم الهام گرفتهاند اما در گذر زمان وارد موسیقی غیرآیینی هم شدهاند.
ملودیها محدوده صوتی کوتاه دارند (حدود یک اکتاو یا کمتر)، اما پر از تحریر و احساس هستند. اغلب در مُدهایی مثل بیات بوشهری، حجاز و شور ساخته میشوند.
آواز بوشهری به دو نوع کلی آواز آیینی و کاری (مثلاً هنگام کار در دریا، یا آیین زار) و آواز شادی و عروسی (بندری) تقسیمبندی میشوند.
نیانبان بوشهری از نمادهای موسیقی جنوب است؛ از لحاظ ساختار به بگپایپ اسکاتلندی شباهت دارد.
اشعار موسیقی بوشهری معمولاً با محوریت دریا و کار (صیادی، کشتیرانی)، عشق و دلدادگی، دلتنگی و غربت (بهویژه در ملودیهای آرام) و آیین و مذهب (دمامزنی، زار، نوحه) ساده و محاورهای هستند.
ساختار آهنگها اغلب بداههپردازانه است؛ خواننده محور اجرا است و نوازندگان به او پاسخ میدهند (call and response) و در مراسم شادی، قطعات بهصورت پیوسته اجرا میشوند تا شور و حرکت حفظ شود.
محسن شریفیان، رویای آبی
محسن شریفیان، خانه خورشید
محسن شریفیان، جزیره
آیینهای خاص موسیقی بوشهری
زار: آیینی درمانی برای رفع بیماریهای روانی، روحی، با موسیقی تند و کوبهای و حالت خلسه.
دمامزنی محرم: از باشکوهترین آیینهای مذهبی در ایران؛ در آن دهها نوازنده دمام با ریتمهای هماهنگ عزاداری میکنند.
یزلهخوانی و حرکات جمعی در جشنها.
در چند دهه اخیر، هنرمندانی مثل محسن شریفیان و گروه لیان، حامد همایون (در برخی قطعات بندریسبک)،ایرج بوشهری، ابراهیم اسماعیلی، ناصر توکلی با ترکیب سازهای سنتی و تنظیمهای مدرن باعث شدن موسیقی بوشهر جهانیتر شود.
گروه لیان، ریتمهای زار و دمامزنی را با سازهای جَز و لاتین ترکیب کرده که موسیقی بومی و بینالمللی ایجاد شده است.
حیدو هدایتی موزیسین و خواننده اهل بوشهر است که به تازگی نامش با اجرای ترانهای برای تیتراژ پایانی سریال «وحشی» بیشتر بر سر زبانها افتاده است.
بیشتر بخوانید:
بازتاب فرهنگ عشایری در موسیقی بلوچی؛ هر گوشه از ایران یک نغمه دارد…
