به گزارش پلاتو هنر، درباره جام جهانی فقط فیلم و مستند ساخته نمیشود؛ آثار تجسمی بسیار مهمی هم درباره آن خلق شدهاند، از مشهورترین پوسترهای جام جهانی گرفته تا نقاشی، مجسمه و دیوارنگارههای بزرگ.
پوسترهای رسمی جام جهانی فوتبال، یکی از مهمترین عناصر هویت بصری این رویداد بزرگ ورزشی به شمار میروند. این پوسترها علاوه بر معرفی زمان و مکان برگزاری مسابقات، بازتابدهنده فرهنگ، تاریخ، هنر و هویت کشور میزبان هستند.
از نخستین پوستر جام جهانی در سال ۱۹۳۰ تاکنون، هر دوره با بهرهگیری از سبکهای هنری، رنگها و نمادهای منحصربهفرد، تلاش کرده است تصویری ماندگار از خود در ذهن مخاطبان بر جای بگذارد. در طول زمان، پوسترهای جام جهانی از آثاری صرفاً تبلیغاتی به آثار ارزشمند طراحی گرافیک تبدیل شدهاند و امروزه نهتنها در میان علاقهمندان فوتبال، بلکه در میان هنرمندان، طراحان و مجموعهداران نیز جایگاه ویژهای دارند.
به همین دلیل، مطالعه پوسترهای جام جهانی تنها بررسی یک اثر گرافیکی نیست، بلکه نگاهی به پیوند میان ورزش، هنر، فرهنگ و هویت ملی کشورها در یکی از بزرگترین رویدادهای بینالمللی جهان است.
از سال ۱۹۳۰ هر جام جهانی پوستر رسمی خود را داشته و بسیاری از آنها امروز بهعنوان آثار هنری و کلکسیونی شناخته میشوند. پوستر جام جهانی ۱۹۳۰ توسط Guillermo Laborde طراحی شد و بعدها هنرمندان برجستهای در این سنت مشارکت کردند.
در ایران آثار تجسمی درباره جام جهانی وجود داشته، اما کمتر به شهرت جهانی رسیدهاند و بیشتر شامل پوسترهای هنری جامهای جهانی ۱۹۹۸، ۲۰۰۶، ۲۰۱۴، ۲۰۱۸ و ۲۰۲۲، کاریکاتورهای فوتبالی درباره تیم ملی ایران، نقاشیهای دیواری مربوط به صعودهای تیم ملی به جام جهانی و آثار گرافیکی و تصویرسازی هنرمندان مطبوعاتی میشوند.
در ادامه به مشهورترین پوسترهای جام جهانی میپردازیم.
مشهورترین پوسترهای جام جهانی؛ ۱۹۳۰ اروگوئه
پوستر جام جهانی ۱۹۳۰ اروگوئه نخستین پوستر رسمی تاریخ جام جهانی فوتبال است و امروزه یکی از مشهورترین آثار گرافیکی ورزشی جهان به شمار میرود. این پوستر با سبک آرت دکو (Art Deco) طراحی شده است؛ سبکی که در دهههای ۱۹۲۰ و ۱۹۳۰ بسیار محبوب بود. تصویر اصلی این پوستر، دروازهبانی را نشان میدهد که برای مهار توپ به هوا پریده است. این صحنه نمادی از هیجان، سرعت و رقابت فوتبال است.
استفاده از رنگهای زرد، آبی، نارنجی و مشکی در این پوستر باعث شده پوستر با وجود سادگی، بسیار تأثیرگذار باشد. همچنین خطوط تیز و فرمهای هندسی، از ویژگیهای بارز سبک آرت دکو هستند و حس مدرن بودن را القا میکنند.
عبارت «Uruguay 1930» بهصورت عمودی در کنار پوستر نوشته شده که در آن زمان طراحی جسورانه و متفاوتی محسوب میشد و دف پوستر، معرفی نخستین دوره جام جهانی بود که از ۱۳ تا ۳۰ ژوئیه ۱۹۳۰ در شهر مونتهویدئو برگزار شد.
از نظر هنری، این پوستر اهمیت زیادی دارد، به ابن دلیل که اولین هویت بصری رسمی جام جهانی را شکل داد، الگویی برای پوسترهای دورههای بعدی شد و مروزه بهعنوان یکی از آثار کلاسیک طراحی گرافیک ورزشی شناخته میشود.
جالب است بدانید که در آن زمان هنوز لوگوی رسمی جام جهانی وجود نداشت؛ بنابراین این پوستر مهمترین عنصر هویت بصری مسابقات محسوب میشد. سنت طراحی پوستر رسمی نیز از همان دوره آغاز شد و تا امروز برای هر جام جهانی ادامه یافته است.
مشهورترین پوسترهای جام جهانی؛ ۱۹۸۲ اسپانیا
پوستر رسمی جام جهانی ۱۹۸۲ اسپانیا هم یکی از مشهورترین و هنریترین پوسترهای تاریخ جام جهانی است. این اثر با عنوان «La Fiesta» (جشن) توسط نقاش و مجسمهساز برجسته اسپانیایی، خوان میرو (Joan Miró) طراحی شد. این نخستین بار بود که طراحی پوستر جام جهانی به یک هنرمند بزرگ هنر مدرن سپرده میشد.
میرو بهجای یک تصویر واقعگرایانه از فوتبال، از فرمهای آزاد، خطوط منحنی و رنگهای زنده استفاده کرد؛ سبکی که امضای هنری او بود. در مرکز پوستر، یک فوتبالیست به شکلی ساده و نمادین دیده میشود که در حال پریدن برای ضربه زدن به توپ است. توپ به صورت یک دایره قرمز بزرگ ترسیم شده که توجه بیننده را به خود جلب میکند و مرکز حرکت تصویر است.
رنگهای قرمز و زرد، که یادآور پرچم اسپانیا هستند، در کنار آبی، سبز و مشکی فضایی شاد و پرانرژی ایجاد کردهاند.
عنوان «La Fiesta» به معنای «جشن» است. میرو میخواست جام جهانی را نه فقط یک رقابت ورزشی، بلکه جشن فرهنگ، هنر و دوستی میان ملتها نشان دهد. به همین دلیل، پوستر بیش از آنکه بر جزئیات فوتبال تمرکز کند، حس شادی، حرکت و زندگی را منتقل میکند.
این جام جهانی نخستین دورهای بود که با ۲۴ تیم برگزار شد. علاوه بر پوستر اصلی، کمیته برگزاری از ۱۵ هنرمند بینالمللی دعوت کرد تا برای هر شهر میزبان نیز یک پوستر هنری طراحی کنند؛ اقدامی کمسابقه که جام جهانی ۱۹۸۲ را به یکی از هنریترین دورههای این رقابتها تبدیل کرد.
از دید بسیاری از طراحان گرافیک، پوستر اسپانیا ۱۹۸۲ یکی از ماندگارترین پوسترهای تاریخ جام جهانی است، زیرا توانست هنر مدرن و فوتبال را به شکلی خلاقانه در هم بیامیزد و الگویی برای طراحیهای هنری دورههای بعدی شود.
مشهورترین پوسترهای جام جهانی؛ ۲۰۱۸ روسیه
پوستر رسمی جام جهانی ۲۰۱۸ روسیه یکی از شاخصترین پوسترهای تاریخ جام جهانی است که با الهام از تاریخ فوتبال و هنر روسیه طراحی شد. این پوستر در ۲۸ نوامبر ۲۰۱۷ رونمایی شد و طراح آن ایگور گوروویچ (Igor Gurovich)، گرافیست برجسته روس، بود.
در مرکز پوستر، تصویر Lev Yashin، اسطوره فوتبال شوروی، دیده میشود. یاشین تنها دروازهبانی است که تاکنون موفق به کسب توپ طلای اروپا شده است و به همین دلیل بهعنوان نماد فوتبال روسیه انتخاب شد.
توپی که یاشین به سمت آن شیرجه میزند، ترکیبی از یک توپ کلاسیک فوتبال و تصویری از کره زمین است که قاره روسیه روی آن دیده میشود. این طراحی نشاندهنده میزبانی روسیه و نگاه جهانی جام جهانی است.
پرتوهای نور خطوط نورانی که از توپ خارج میشوند، انرژی، حرکت و شور مسابقات را نمایش میدهند و از پوسترهای هنری روسیه در اوایل قرن بیستم الهام گرفتهاند.
رنگهای قرمز، طلایی، مشکی و سبز در این پوستر غالب هستند، قرمز و طلایی یادآور هنر و پوسترهای شوروی، سبز نماد زمینهای فوتبال و ۱۲ ورزشگاه میزبان مسابقات است و مشکی به لباس مشهور یاشین اشاره دارد.
طراح این پوستر از جنبش کانستراکتیویسم (Constructivism) روسیه الهام گرفته است. سبکی که در دهههای ۱۹۲۰ و ۱۹۳۰ با استفاده از فرمهای هندسی، ترکیببندی پویا و رنگهای محدود شناخته میشد. گوروویچ تلاش کرد این زبان بصری کلاسیک را با طراحی مدرن تلفیق کند.
این پوستر تنها یک تصویر فوتبالی نیست، بلکه سه مفهوم را همزمان منتقل میکند؛ ادای احترام به بزرگترین اسطوره فوتبال روسیه، نمایش میراث هنری و گرافیکی این کشور و پیوند فوتبال با جایگاه روسیه در تاریخ، از جمله اشاره به دستاوردهای فضایی این کشور از طریق تصویر کره زمین.
پوستر جام جهانی ۲۰۱۸ به دلیل ترکیب نوستالژی، هنر کلاسیک روسیه و هویت ملی، از سوی بسیاری از طراحان گرافیک یکی از موفقترین پوسترهای جام جهانی در قرن بیستویکم شناخته میشود. برخلاف بسیاری از پوسترهای مدرن که بر جلوههای دیجیتال تکیه دارند، این اثر حس یک پوستر چاپی کلاسیک را زنده میکند و به همین دلیل در میان علاقهمندان طراحی گرافیک و فوتبال محبوبیت زیادی دارد.
مشهورترین پوسترهای جام جهانی؛ ۱۹۹۴ آمریکا
پوستر رسمی جام جهانی ۱۹۹۴ آمریکا (USA ’94) یکی از متفاوتترین پوسترهای تاریخ جام جهانی است. برخلاف بسیاری از پوسترهای قدیمی که بازیکنان فوتبال را به تصویر میکشیدند، این پوستر بر نمادهای ملی آمریکا و هویت فرهنگی کشور میزبان تأکید دارد و فضایی شاد، رنگارنگ و جشنگونه ایجاد میکند.
استفاده از رنگهای پرچم آمریکا رنگهای قرمز، سفید و آبی بخش اصلی طراحی را تشکیل میدهند و بلافاصله هویت کشور میزبان را به بیننده منتقل میکنند.
توپ فوتبال بهعنوان عنصر مرکزی توپ فوتبال مهمترین عنصر پوستر است و به گونهای طراحی شده که با دیگر عناصر گرافیکی هماهنگ باشد و حس حرکت و پویایی را القا کند. سبک گرافیکی مدرن طراحی پوستر از گرافیک تبلیغاتی دهه ۱۹۹۰ الهام گرفته است؛ با فرمهای ساده، رنگهای تخت و خطوط واضح که برای چاپ و تبلیغات شهری بسیار مناسب بودند.
تایپوگرافی ساده عبارت «USA 94» با حروف بزرگ و خوانا نوشته شده و در کنار نشان رسمی جام جهانی قرار گرفته است تا هویت مسابقات بهسرعت قابل تشخیص باشد.
این پوستر تلاش میکند نشان دهد که فوتبال در حال تبدیل شدن به ورزشی جهانی در کشوری است که بیشتر با ورزشهایی مانند فوتبال آمریکایی، بیسبال و بسکتبال شناخته میشود. به همین دلیل، طراحی آن بیشتر بر شادی، میزبانی و فضای جشن تأکید دارد تا نمایش یک صحنه از مسابقه فوتبال.
همچنین این پوستر بیانگر این پیام بود که ایالات متحده آماده میزبانی بزرگترین رویداد فوتبالی جهان است؛ رویدادی که در نهایت با استقبال بیسابقه تماشاگران همراه شد و رکورد مجموع تماشاگران جام جهانی را در آن زمان شکست.
جام جهانی ۱۹۹۴ نقطه عطفی برای فوتبال در آمریکا بود. موفقیت این مسابقات نقش مهمی در گسترش محبوبیت فوتبال در این کشور داشت و زمینه را برای تأسیس لیگ حرفهای Major League Soccer (MLS) در سال ۱۹۹۶ فراهم کرد.
از نظر طراحی گرافیک، پوستر USA ’94 به دلیل ترکیب هویت ملی آمریکا با زبان بصری مدرن دهه ۹۰، یکی از متمایزترین پوسترهای تاریخ جام جهانی محسوب میشود و نشاندهنده تغییر رویکرد فیفا به طراحی پوسترها از آثار صرفاً ورزشی به آثاری با تأکید بر فرهنگ و هویت کشور میزبان است.
مشهورترین پوسترهای جام جهانی؛ ۱۹۷۰ مکزیک
پوستر رسمی جام جهانی ۱۹۷۰ مکزیک یکی از ماندگارترین آثار گرافیک ورزشی قرن بیستم است. این پوستر توسط طراح آمریکایی لنس وایمن (Lance Wyman)، که پیشتر هویت بصری المپیک ۱۹۶۸ مکزیکوسیتی را نیز طراحی کرده بود، خلق شد. او در طراحی این پوستر از هنر بومی مکزیک، هنر اپتیکی (Op Art) و گرافیک مدرن دهه ۱۹۶۰ الهام گرفت.
تایپوگرافی شاخص «MEXICO 70» مشهورترین بخش پوستر، نوشته MEXICO 70 است که با خطوط هممرکز و موازی طراحی شده است. این خطوط نوعی خطای دید (Optical Illusion) ایجاد میکنند و حس حرکت، ریتم و انرژی را به بیننده منتقل میکنند. این طراحی بعدها به یکی از نمادهای تاریخ طراحی گرافیک تبدیل شد.
سادگی و مینیمالیسم برخلاف پوسترهای قدیمی که معمولاً بازیکنان یا صحنههای مسابقه را نمایش میدادند، این پوستر بیشتر بر تایپوگرافی و هندسه تکیه دارد و تنها از یک توپ فوتبال ساده در کنار نوشته استفاده میکند.
رنگبندی استفاده از رنگهای مشکی، سفید و نارنجی باعث شده پوستر ظاهری مدرن، خوانا و چشمگیر داشته باشد. این رنگها در کنار خطوط هندسی، هویتی منحصربهفرد به مسابقات بخشیدند.
هدف اصلی این پوستر، نمایش مدرنیته و هویت فرهنگی مکزیک بود. لنس وایمن برای رسیدن به این هدف، از نقشمایههای هنر بومی، بهویژه الگوهای هندسی تمدنهای آزتک و هنر سنتی مکزیک، الهام گرفت و آنها را با زبان گرافیکی مدرن ترکیب کرد. نتیجه، اثری بود که هم هویت ملی مکزیک را بازتاب میداد و هم تصویری جهانی و معاصر از فوتبال ارائه میکرد.
جام جهانی ۱۹۷۰ از جنبههای مختلف تاریخی بود؛ نخستین جام جهانی که بهطور گسترده بهصورت رنگی از تلویزیون پخش شد. بسیاری آن را یکی از بهترین دورههای تاریخ جام جهانی میدانند؛ تورنمنتی که با قهرمانی برزیل و درخشش پله به پایان رسید.
هویت بصری طراحیشده این دوره توسط لنس وایمن، شامل پوستر، لوگو، علائم راهنما و سیستم گرافیکی مسابقات، هنوز هم یکی از موفقترین نمونههای طراحی برای رویدادهای ورزشی بزرگ محسوب میشود.
پوستر رسمی جام جهانی یکی از مهمترین عناصر هویت بصری هر دوره از رقابتهای جام جهانی فوتبال است. این پوستر معمولاً چند ماه پیش از آغاز مسابقات توسط فیفا و کشور میزبان رونمایی میشود و علاوه بر معرفی مسابقات، فرهنگ، تاریخ و هویت کشور میزبان را نیز به نمایش میگذارد.
سنت طراحی پوستر رسمی از جام جهانی ۱۹۳۰ اروگوئه، نخستین دوره مسابقات، آغاز شد. در آن زمان پوسترها بیشتر جنبه تبلیغاتی داشتند و برای اطلاعرسانی درباره زمان و محل برگزاری مسابقات طراحی میشدند. با گذشت زمان، پوسترها از یک ابزار تبلیغاتی ساده به آثاری هنری و نمادین تبدیل شدند.
ویژگیهای یک پوستر رسمی جام جهانی
هر پوستر رسمی معمولاً شامل چند عنصر اصلی است که در ادامه به جزییات آن نگاهی میاندازیم.
نام کشور میزبان و سال برگزاری (مانند Mexico 70 یا Russia 2018)
نشان رسمی (لوگو) جام جهانی
عناصر مرتبط با فوتبال مانند توپ، بازیکن یا زمین مسابقه
نمادهای فرهنگی و تاریخی کشور میزبان مانند بناهای مشهور، هنر بومی، رنگهای ملی یا شخصیتهای تاریخی
سبک گرافیکی منحصربهفرد که هویت بصری آن دوره را شکل میدهد.
پوستر رسمی تنها برای تبلیغ مسابقات نیست، بلکه اهداف متعددی دارد، از جمله معرفی هویت فرهنگی کشور میزبان به جهان، ایجاد هیجان و انتظار برای آغاز مسابقات، ثبت یک یادگار هنری از آن دوره و استفاده در تبلیغات، بلیتها، نمایشگاهها و محصولات رسمی.
تحول طراحی پوسترهای جام جهانی
طراحی پوسترهای جام جهانی در طول زمان تغییرات زیادی داشته است:
۱۹۳۰ تا ۱۹۵۰: طراحیهای ساده و الهامگرفته از هنر آرت دکو.
۱۹۶۰ و ۱۹۷۰: استفاده از گرافیک مدرن، رنگهای جسورانه و تایپوگرافی خلاق.
۱۹۸۰ و ۱۹۹۰: تلفیق هنر معاصر با عناصر فوتبالی و نمادهای ملی.
۲۰۰۰ تاکنون: بهرهگیری از طراحی دیجیتال، تصویرسازی پیشرفته و روایتهای فرهنگی.
در واقع، هر پوستر رسمی جام جهانی را میتوان «چهره هنری» آن دوره دانست؛ اثری که فوتبال، فرهنگ، هنر و هویت کشور میزبان را در یک تصویر واحد به نمایش میگذارد.
بیشتر بخوانید:
