به گزارش پلاتو هنر، با شروع جنگ تحمیلی از سوی عراق به ایران در تاریخ ۳۱ شهریورماه ۱۳۵۹ شاهد تولد سینمایی در ایران بودیم که از آن به عنوان سینمای دفاع مقدس یاد می‌شود.
سینمای دفاع مقدس یک رسانه‌ی هنری اجتماعی است
در دهه ۱۳۶۰، همزمان با جنگ ایران و عراق، دولت و نهادهای فرهنگی از سینما برای تقویت روحیه ملی و تبلیغ مفاهیم ایثار، شهادت، مقاومت و مظلومیت استفاده کردند. قهرمان‌سازی از رزمندگان و شهدا، نمایش چهره‌ای آرمانی و معنوی از جنگ و نگاهی حماسی، ایدئولوژیک و دینی به درگیری‌ها ویژگی‌های این دوره محسوب می‌شود.
با پایان جنگ در اواخر دهه ۱۳۶۰، فضای فکری جامعه تغییر کرد. فیلم‌سازان به تدریج به سراغ پرسش‌ها و آسیب‌های جنگ رفتند که به بررسی تروما و آسیب‌های روحی بازماندگان، زندگی جانبازان و خانواده شهدا، تضاد میان نسل جنگ‌رفته و نسل جدید و نقد نگاه سیاست‌زده یا افراطی به جنگ می‌پرداخت.
سینمای ایران در مواجهه با جنگ نه تنها یک ابزار تبلیغاتی نبود، بلکه به تدریج به یک رسانه‌ی هنری اجتماعی با نگاه انسانی، انتقادی و تحلیلی تبدیل شد.
در طی سالیان گذشته، بسیاری از بازیگران ایرانی با ایفای نقش در فیلم‌ها و سریال‌های مرتبط با جنگ تحمیلی به شهرت رسیدند و برخی از به‌یادماندنی‌ترین نقش‌های خود را در این ژانر ثبت کردند. در این گزارش، بازیگرانی را که با سینمای دفاع مقدس مشهور شدند، مرور می‌کنیم.
جمشید هاشم‌پور، از ستاره‌های دهه ۶۰ که با نقش‌آفرینی‌های حماسی در فیلم‌های جنگی، به چهره‌ای محبوب تبدیل شد و با ایفای نقش قهرمان در فیلم سینمایی «عقاب‌ها» (محصول ۱۳۶۳) حضوری ماندگار داشت. این هنرمند در طول سال‌های بعد در بیش از ۱۳ فیلم دفاع مقدس از جمله «بازداشتگاه»، «پرواز از اردوگاه»، «نفوذی» و … به ایفای نقش پرداخت.
جعفر دهقان، این هنرمند در دهه ۶۰ و ۷۰ با بازی در فیلم‌های جنگی متعددی مانند «حماسه مجنون»، «بوی پیراهن یوسف» و «پرواز در شب» به چهره‌ای شناخته‌شده تبدیل شد. هرچند او فعالیت خود را در سینمای تاریخی و تلویزیون (مانند سریال‌های مذهبی و تاریخی) نیز ادامه داد، اما همچنان یکی از بازیگران شاخص آثار دفاع مقدس به شمار می‌رود.
سید جواد هاشمی که از فیلم‌های سینمایی شاخص او در سینمای دفاع مقدس می‌توان «پرواز در شب»، «افق»، «اخراجی‌ها» و «معراجی‌ها» را نام برد. هاشمی کار خود را با این ژانر آغاز کرد و بعدها در آثار کودک و نوجوان و نیز به عنوان کارگردان فیلم‌های مذهبی (مانند فیلم‌های سینمایی با مضامین عاشورایی و انقلابی) هم شناخته شد.
پرویز پرستویی، فعالیت سینمایی خود را با فیلم سینمایی جنگی «دیار عاشقان» (محصول ۱۳۶۲) آغاز کرد و با همان اولین نقش در نقش یک رزمنده ساده، استعداد خود را نشان داد. نقطه عطف شهرت او در ژانر دفاع مقدس، بازی در فیلم سینمایی «لیلی با من است» (محصول ۱۳۷۴) و به‌ویژه نقش حاج کاظم در فیلم «آژانس شیشه‌ای» (محصول ۱۳۷۶) بود که سیمرغ بلورین جشنواره فجر را برای او به ارمغان آورد.
پرویز پرستویی با این نقش ماندگار، تصویر یک فرمانده جنگی پس از دوران جنگ را ماندگار کرد. او در دهه‌های بعد نیز در فیلم‌های دفاع مقدس مانند «موج مرده»، «روبان قرمز»، «دوئل» و «سیزده ۵۹» حضور داشت.
علی دهکردی که با نقش‌آفرینی خود در فیلم سینمایی «از کرخه تا راین» (سال ۱۳۷۱ به کارگردانی ابراهیم حاتمی‌کیا) به شهرت رسید. او در این فیلم نقش جانبازی شیمیایی را بازی کرد که برای درمان به آلمان می‌رود و این نقش یکی از ماندگارترین کاراکترهای سینمای جنگ شد. دهکردی همچنین در فیلم‌های دفاع مقدس دیگری نظیر «خلبان» و «عبور از خط سرخ» حضور داشته است.
ابوالفضل پورعرب که از ستارگان سینمای ایران در دهه ۷۰ بود، بخشی از شهرت خود را مدیون بازی در فیلم‌های جنگی است. او با ایفای نقش منصور قاسمی (فرمانده اسیر) در فیلم سینمایی «مردی شبیه باران» (محصول سال ۱۳۷۵) توانست تصویری قهرمانانه از یک رزمنده را به نمایش بگذارد و برای این فیلم سیمرغ بلورین بهترین بازیگر مرد جشنواره فجر را به دست آورد. همچنین پورعرب در آثار دیگری چون «قاصدک»، «حماسه قهرمان» و «مردی از جنس بلور» نقش رزمندگان را ایفا کرده است.
خسرو شکیبایی، این هنرمند با اینکه با فیلم‌های اجتماعی مثل «هامون» به اوج شهرت رسید، اما یک نقش به‌یادماندنی در ژانر دفاع مقدس دارد. او در فیلم سینمایی «کیمیا» (محصول سال ۱۳۷۳ به کارگردانی احمدرضا درویش) نقش «رضا» را بازی کرد؛ رزمنده‌ای که پس از سال‌ها اسارت به کشور بازمی‌گردد و درمی‌یابد خانواده‌اش را در جنگ از دست داده است.
شکیبایی ویرانی روحی این شخصیت جنگ‌زده و تلاشش برای یافتن دخترش را چنان تاثیرگذار به تصویر کشید که سیمرغ بلورین بهترین بازیگر مرد جشنواره فجر را کسب کرد. او همچنین در فیلم سینمایی «اتوبوس شب» نقش یک راننده اتوبوس در دوران جنگ را ایفا کرد که آن هم از نقش‌های ماندگار سینمای ایران محسوب می‌شود.
بازیگران دیگری که با سینمای دفاع مقدس مشهور شدند، عبارتنداز:
فرامرز قریبیان، پس از انقلاب حضوری پررنگ در فیلم‌های جنگی سینمای دفاع مقدس داشت. او که پیش از انقلاب هم بازیگر بود، در دهه ۶۰ و ۷۰ در فیلم‌های دفاع مقدس مشهوری مانند «پایگاه جهنمی»، «کانی‌مانگا» و «دشمن» بازی کرد.
حسین یاری، او فعالیت حرفه‌ای خود را از نوجوانی در دهه ۶۰ آغاز کرد و با فیلم‌های دفاع مقدس رشد یافت. حسین یاری در فیلم‌های سینمایی مانند «سرباز کوچک»، «حمله به H3» و «هور در آتش» حضور داشت. ایفای نقش‌های احساسی از جانبازی‌های رزمندگان، باعث جلب توجه به بازی او شد. حسین یاری پس از دوران جنگ، در سریال‌های تلویزیونی مطرحی چون «شب دهم» خوش درخشید اما شروع شهرتش را مدیون همان نقش‌های دفاع مقدسی است.
سعید راد، از ستارگان قدیمی سینمای ایران که پس از انقلاب با فیلم‌های جنگی دوباره مطرح شد. سعید راد در فیلم «عقاب‌ها» (۱۳۶۳) یکی از نقش‌های اصلی را بازی کرد؛ این فیلم اولین فیلم جدی جنگی بعد از انقلاب بود و با فروش و اکران طولانی‌مدت، نام او را بار دیگر بر سر زبان‌ها انداخت. او همچنین سال‌ها بعد در فیلم «دوئل» (۱۳۸۲) نقش‌آفرینی چشم‌گیری داشت.
رضا رویگری، این هنرمند فعالیت بازیگری خود را با سینمای جنگ آغاز کرد. او از بازیگران فیلم پرفروش «عقاب‌ها» بود که یکی از نخستین فیلم‌های دفاع مقدس محسوب می‌شود. رویگری در «عقاب‌ها» نقش یک خلبان را ایفا کرد و حضورش در این فیلم سکوی پرتابی برای ادامه کار هنری‌اش شد.
رضا ایرانمنش، از چهره‌های شاخص سینمای جنگ در دهه ۷۰ است. او خود از جانبازان شیمیایی جنگ است و همین تجربه را به نقش‌هایش آورده است. نخستین حضور سینمایی ایرانمنش در فیلم سینمایی «سجاده آتش» (محصول سال ۱۳۷۲) رقم خورد که با بازی درخشانش در این فیلم، به سینمای ایران معرفی شد. ایرانمنش در فیلم‌های دفاع مقدس دیگری چون «دکل» و «کمین» نیز ایفاگر نقش بود.
حمید فرخ‌نژاد که با فیلم‌های اجتماعی شناخته شد، اما در کارنامه خود چندین نقش ماندگار دفاع مقدسی نیز دارد. او در فیلم‌های «کوچه‌های عشق» (محصول سال ۱۳۷۷)، «طبل بزرگ زیر پای چپ» (۱۳۸۳) و «روزهای زندگی» (۱۳۹۰) به ایفای نقش پرداخت. به‌ویژه بازی او در نقش یک پزشک اردوگاه صحرایی در «روزهای زندگی» تحسین شد که تلاقی بحران جنگ و احساسات انسانی را به خوبی نشان داد.
کامبیز دیرباز فعالیت خود را اواخر دهه ۷۰ آغاز کرد و با فیلم «دوئل» (۱۳۸۲) دیده شد، اما شهرت گسترده‌اش با بازی در نقش مجید سوزوکی در فیلم پرفروش «اخراجی‌ها» (۱۳۸۶) رقم خورد. شخصیت مجید سوزوکی (یک لات توبه‌کرده که به جبهه می‌رود) بسیار محبوب شد و نشان داد دیرباز توانایی ترکیب طنز و تراژدی در یک نقش جنگی را دارد.
بابک حمیدیان، یکی از نقش‌های برجسته حمیدیان، تصویر شهید اصغر وصالی در فیلم «چ» (محصول سال ۱۳۹۲) است که دوران دفاع از پاوه را به نمایش می‌گذارد. حمیدیان این نقش را با چنان اقتداری ایفا کرد که تحسین منتقدان را برانگیخت. فیلم سینمایی «غریب» از دیگر آثار سینمای دفاع مقدس بابک حمیدیان است که ماجرای شهید محمد بروجردی، فرمانده سپاه کردستان را روایت می‌کند.
نیکی کریمی، هرچند شهرت اصلی او با فیلم‌های اجتماعی و عاشقانه («عروس»، «سارا» و…) رقم خورد، اما حضور در آثاری مثل «بوی پیراهن یوسف» (۱۳۷۴)، «برج مینو» (۱۳۷۴) و «نسل سوخته» (۱۳۷۸) جنبه دیگری از توانایی‌های او را نشان داد. نیکی کریمی پس از سال‌ها دوری از این ژانر، اخیراً با فیلم «دسته دختران» (محصول سال ۱۴۰۰) که درباره مقاومت زنان در دوران جنگ است به سینمای دفاع مقدس بازگشته است.
هادی حجازی‌فر، از نسل جدید بازیگران که در دهه ۱۳۹۰ با ایفای نقش شهدا و فرماندهان دفاع مقدس به شهرت رسید. حجازی‌فر در سال ۱۳۹۴ با بازی در نقش حاج احمد متوسلیان در فیلم تحسین‌شده «ایستاده در غبار» به یک چهره مطرح تبدیل شد. او سپس در فیلم «موقعیت مهدی» (۱۴۰۰) نقش شهید مهدی باکری را ایفا کرد و خود این فیلم را کارگردانی کرد که موفق به کسب جایزه بهترین فیلم جشنواره فجر شد.
بیشتر بخوانید:
