به گزارش پلاتو هنر، موسیقی محلی بلوچی یکی از اصیلترین شاخههای موسیقی نواحی ایران و همچنین بخشهایی از موسیقی پاکستان، افغانستان و عمان است. این موسیقی بازتابدهندهی فرهنگ عشایری، کوچنشینی و شرایط جغرافیایی بلوچستان است.
موسیقی بلوچی غالباً بر پایهی مُدهایی شبیه به دستگاههای ایرانی (بهویژه شور و همایون) ساخته میشود اما فواصل خاص (بهویژه ربعپردهها) به آن رنگی متفاوت میدهند.
موسیقی بلوچی معمولاً ساده، تکرارشونده و همراه با تزئینات صوتی هستند. آوازهای بلوچی بر پایهی تحریرها و کششهای طولانی بنا شدهاند.
سازهای موسیقی بلوچی شامل سُرود (ساز زهی مضرابی شبیه رباب یا تنبور) و تنبیره (نوعی تنبور محلی)، دونَلی (دو نی همزمان که یکی ملودی و دیگری همراهیکننده است)، دهلک، دُهُل و تَمبُک، که نقش پررنگی در ایجاد ریتم دارند، میشوند.
ریتمهای پرتحرک و متنوع این سبک موسیقی، متناسب با آیینها و رقصهای محلی (مثل رقص شمشیر و رقصهای گروهی) است. بسیاری از ریتمها حالت دوری و چرخهای دارند و به شنونده حس مداومت و شور میدهند.
موسیقی بلوچی در مراسم صوفیانه و ذکرها حضور دارد و در آوازهای کار، لالاییها و ترانههای عاشقانه، همچنین مراسم شادی و عروسی، همراه با سازهای کوبهای و رقصهای گروهی شنیده میشود. از طرفی دیگر روایتگر دلاوریها و تاریخ قوم بلوچ است.
بیشتر اشعار موسیقی بلوچی بر پایهی عشق، طبیعت، غربت، کوچ و دلاوری است که زبان بلوچی با لحن خاص خود موسیقی را شاعرانهتر میکند.
ویژگیهای زیباییشناختی موسیقی بلوچی بسیار احساسی، خالص و بیپیرایه است. فضای غالب آن بین حزن و حماسه در نوسان است ولی در عین سادگی، عمق روحی زیادی دارد و با تکرار و ریتم مداوم، حالت خلسه و سماع ایجاد میکند.
طبیعت در موسیقی بلوچی نقش پررنگی دارد
موسیقی بلوچی بهشدت از طبیعت بلوچستان الهام میگیرد، چون زندگی مردم بلوچ از گذشته با طبیعت سخت و گاهی خشن منطقه (کوه، بیابان، دریا) گره خورده است.
صداهای طبیعی در سازها، ساز دونَلی وقتی همزمان دو نی را مینوازد، صدایی شبیه وزش باد یا جریان آب دارد، ریتم کوبهایها گاهی یادآور حرکت شترها یا ضرباهنگ گامهای کاروان است، جلوههای الهام از طبیعت در موسیقی بلوچی به شمار میآیند.
بسیاری از آوازهای بلوچی حالت کشیده و ممتد دارند، مانند انعکاس صدا در کوهستان یا سکوت طولانی کویر، تحریرها و نالههای آوازی شبیه آوای پرندگان یا صدای نیمانند باد در بیابان هستند.
طبیعت دریا و ساحل (ویژهی بلوچهای ساکن مکران)، کوه و بیابان (ویژهی بلوچهای نواحی شرقی و شمالی) و حیوانات بومی مثل شتر، که نماد صبر و یاریگر زندگی است، در مضامین شعرهای بلوچی نقش پررنگی دارد.
برخی نغمههای بلوچی برای بارانخواهی یا دعا برای حاصلخیزی زمین استفاده میشدند. موسیقی کار هم از صداهای طبیعت و هماهنگی با آن سرچشمه میگیرد (به طور مثال آوازهای هنگام قایقرانی یا کوچ).
موسیقی بلوچی مانند یک ترجمهی صوتی از طبیعت بلوچستان عمل میکند.
موسیقی بلوچی در قالب مقامها و نغمههای سنتی و در قالب ترانهها و قطعات معروفی که نوازندگان و خوانندگان بلوچ اجرا کردهاند، تنوع زیادی دارد.
نغمهها و مقامهای سنتی بلوچی
شَرو (Sharoo): آوازهای حماسی و رزمی، معمولاً روایتگر دلاوریها.
زَهیروک (Zahirok): یکی از شناختهشدهترین آوازهای بلوچی، معمولاً عاشقانه و غمگین.
لَلاییها: آوازهای مادرانه با حالتهای ساده و تکراری.
گواتی (Gwāti): نوعی موسیقی آیینی برای درمان و ذکرهای صوفیانه.
مقامهای دونَلی: مثل لیکو و سوت که ریشه در طبیعت و زندگی روزمره دارند.
«زَهیروک» در اجراهای مختلف، بهویژه با صدای عبدالرحیم ملوّحی یا شهرام بلوچ، «لِیکو» (ترانههای کوتاه روایی – مثل دوبیتی) که تقریباً نماد موسیقی بلوچی است، قطعات موسی خان بلوچ (پاکستان) که از چهرههای شناختهشده دونَلینواز است و غلامنبی بلوچ و عبدالوهاب بلوچ هم ترانههای معروفی دارند که بیشتر در پاکستان و افغانستان شناخته میشوند.
امروزه هنرمندان جوان بلوچ مانند شهرام بلوچ، خداداد بلوچ، رحمتالله بلوچ و گروههای تلفیقی، قطعات سنتی مثل زَهیروک یا لیکو رو با سازبندی مدرن اجرا میکنند و باعث شدند این موسیقی بیشتر شنیده شود.
موسیقی سیستان و بلوچستان، دونوازی تنبورک و قیچک
در ادامه شنونده چند قطعه موسیقی محلی بلوچی باشید:
بانور
آهنگ بلوچی قدیمی عمار حسین/ مادر
آهنگ بلوچی عبدالعلی هوت بلوچستان
بیشتر بخوانید:
بازتاب طبیعت در موسیقی گیلکی؛ هر گوشه از ایران یک نغمه دارد…
